Xác nhận tên bệnh
Tên chẩn đoán: Rối loạn gắn bó phản ứng (Reactive Attachment Disorder, RAD) — đây là tên chẩn đoán y khoa được công nhận cho rối loạn gắn bó ở trẻ em. Bệnh thường khởi phát trong thời kỳ nhũ nhi/trẻ nhỏ và liên quan đến việc không hình thành được mối gắn kết cảm xúc ổn định với người chăm sóc trong sinh hoạt hằng ngày và lâu dài.
1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh
- Nguyên nhân chính là thiếu sự tương tác cảm xúc ổn định, nhất quán với người chăm sóc chủ chốt ban đầu (người chăm sóc chính), chẳng hạn như bị bỏ bê trong thời gian dài, thay đổi người chăm sóc nhiều lần hoặc được nuôi dưỡng trong cơ sở chăm sóc.
- Sinh non, nhẹ cân khi sinh, khí chất bẩm sinh và các rối loạn phát triển (ví dụ: khiếm khuyết thị giác hoặc thính giác) có thể là các yếu tố dễ mắc.
- Về mặt sinh lý bệnh, việc không hình thành được sự gắn bó làm sai lệch sự phát triển khả năng diễn giải tín hiệu xã hội, điều hòa cảm xúc và phản ứng với căng thẳng.
- Triệu chứng chính
- Thiếu hành vi gắn bó: không muốn được bế hoặc không tìm kiếm sự an ủi, tránh giao tiếp bằng mắt.
- Giảm tương tác xã hội: thờ ơ với người khác hoặc từ chối sự tiếp cận thân thiện.
- Vấn đề về tăng trưởng và phát triển: có thể gặp vấn đề về bú và ngủ, chậm phát triển cân nặng và chiều cao, chậm phát triển ngôn ngữ, nhận thức và cảm xúc.
- Có thể kèm theo các vấn đề về hành vi như lo âu, phản ứng quá mức, dễ mất tập trung.
- Đặc điểm lâm sàng
- Các triệu chứng thường bắt đầu trong thời kỳ nhũ nhi và trẻ nhỏ, đồng thời khả năng cải thiện khi môi trường được điều chỉnh là khá cao. Cần chẩn đoán phân biệt với các rối loạn phát triển khác (ví dụ: rối loạn phổ tự kỷ).
2) Phương pháp điều trị
- Mục tiêu: cung cấp môi trường nuôi dưỡng ổn định và nhất quán, tái xây dựng mối quan hệ giữa người chăm sóc và trẻ, điều trị các vấn đề thể chất và cảm xúc đi kèm
- Điều trị không dùng thuốc (cơ bản)
- Giáo dục và huấn luyện cha mẹ/người chăm sóc: nuôi dưỡng với sự đáp ứng nhạy bén, duy trì thói quen hằng ngày, thiết lập các quy tắc nhất quán, v.v.
- Điều trị dựa trên sự gắn bó: tâm lý trị liệu tập trung vào mối quan hệ giữa trẻ và người chăm sóc (ví dụ: dyadic therapies, child–parent psychotherapy, v.v.). Chuyên gia sẽ lập kế hoạch điều trị phù hợp với độ tuổi và tình trạng của trẻ.
- Can thiệp tại gia đình và hỗ trợ xã hội: công tác xã hội, trị liệu gia đình, trị liệu nhóm hỗ trợ.
- Hỗ trợ phát triển: tiếp cận đa chuyên khoa tùy theo nhu cầu, chẳng hạn như trị liệu ngôn ngữ, hoạt động trị liệu và quản lý dinh dưỡng.
- Điều trị bằng thuốc
- Không có thuốc tiêu chuẩn dành riêng cho RAD. Có thể sử dụng thuốc nhằm điều trị triệu chứng lo âu, trầm cảm, vấn đề chú ý đi kèm, v.v. (sau khi được đánh giá tâm thần).
- Điều trị nội trú
- Có thể cân nhắc nhập viện ngắn hạn khi trẻ bị suy dinh dưỡng, có vấn đề sức khỏe thể chất nghiêm trọng hoặc xảy ra tình huống khẩn cấp trong môi trường gia đình. Ngay cả sau khi nhập viện, người chăm sóc vẫn được khuyến nghị tham gia.
- Lưu ý
- Các phương pháp cưỡng ép hoặc mang tính trừng phạt thể chất (ví dụ: phương pháp kiềm chế cưỡng bức) có thể gây hại.
- Điều cốt lõi của điều trị là sự tham gia lâu dài và nhất quán của người chăm sóc. Cần đồng thời điều trị sức khỏe tâm thần của người chăm sóc (chẳng hạn như trầm cảm).
- Tiên lượng
- Khả năng hồi phục cao khi được phát hiện sớm và cải thiện môi trường. Ngược lại, nếu bị bỏ bê trong thời gian dài, trẻ có nguy cơ tiếp tục gặp các di chứng về cảm xúc-xã hội, hành vi và nhận thức.
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Những thứ cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (tên thuốc và liều dùng)
- Bản sao kết quả kiểm tra phát triển, khám sức khỏe, hồ sơ tiêm chủng, biểu đồ tăng trưởng (cân nặng và chiều cao) của trẻ
- Hồ sơ y tế trước đây (nội trú và ngoại trú), lịch sử chăm sóc (nhận con nuôi, chăm sóc nuôi dưỡng hoặc sống tại cơ sở chăm sóc)
- Ghi chép quan sát hằng ngày: kiểu ngủ, bú, đại tiện; thời điểm bắt đầu, tần suất và tình huống khởi phát các hành vi có vấn đề gần đây
- Nội dung cốt lõi cần báo cáo khi trao đổi
- Trẻ có từng thay đổi người chăm sóc hay không (số lần và thời điểm), hồ sơ nghi ngờ bị bỏ bê hoặc ngược đãi, những thay đổi lớn trong môi trường sống
- Video hoặc trường hợp cụ thể cho thấy phản ứng của trẻ trước các kích thích bên ngoài (gọi tên, cha mẹ tiếp cận, v.v.)
- Các xét nghiệm/đánh giá có thể được thực hiện tại phòng khám ngoại trú
- Kiểm tra phát triển (ngôn ngữ và nhận thức), thang đánh giá hành vi, quan sát tương tác giữa cha mẹ và trẻ, đánh giá sức khỏe tâm thần và dinh dưỡng khi cần thiết
- Ví dụ câu hỏi (gia đình chuẩn bị)
- "Anh/chị bắt đầu quan sát thấy những hành vi này lần đầu tiên từ khi nào?"
- "Trẻ đã từng tìm kiếm sự an ủi từ ai đó chưa? Hãy cho biết một trường hợp cụ thể."
4) Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Nguyên nhân của tình trạng này là gì? Phân biệt với các rối loạn phát triển khác như thế nào?
- Phương pháp điều trị được khuyến nghị và thời gian điều trị dự kiến là bao lâu?
- Có cần dùng thuốc cho các triệu chứng hiện tại của trẻ không? Tác dụng phụ của thuốc là gì?
- Những phương pháp nuôi dưỡng và chăm sóc nào có thể áp dụng ngay tại nhà?
- Tiên lượng lâu dài như thế nào, và cần hỗ trợ việc thích nghi ở trường học và trong xã hội ra sao?
5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Làm thế nào để phân biệt hành vi của con tôi là rối loạn gắn bó phản ứng hay là rối loạn phổ tự kỷ/chậm phát triển?
- Trong môi trường gia đình hiện tại (hoặc môi trường chăm sóc nuôi dưỡng/nhận con nuôi), những thay đổi hoặc hỗ trợ cụ thể nào là cấp thiết nhất? (Ví dụ: giáo dục người chăm sóc, kết nối với dịch vụ công tác xã hội, sự cần thiết của việc nhập viện ngắn hạn)
Hướng dẫn bổ sung: Kế hoạch chẩn đoán và điều trị sẽ khác nhau tùy theo độ tuổi của trẻ, môi trường gia đình hiện tại và việc có hay không có bệnh đi kèm. Khuyến nghị trao đổi với bác sĩ chuyên khoa (tâm thần nhi, nhi khoa, tâm thần học và y học sức khỏe tâm thần) để tiến hành đánh giá đa chuyên khoa và xây dựng kế hoạch điều trị cá thể hóa.