Chứng giật tóc

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Chứng nhổ tóc cưỡng chế (Trichotillomania) là một rối loạn kiểm soát xung động, trong đó người bệnh không thể kiểm soát được xung động nhổ lông hoặc tóc của chính mình. Người bệnh có xu hướng cảm thấy căng thẳng gia tăng trước khi nhổ và cảm giác nhẹ nhõm, hài lòng sau khi nhổ.
• Nguyên nhân và bệnh sinh: Các yếu tố tâm lý, môi trường (căng thẳng, vấn đề quan hệ gia đình, mất mát đối tượng gắn bó, trầm cảm, lo âu, v.v.) và các yếu tố sinh học (bất thường trong hệ serotonin, v.v.) cùng phối hợp tác động. Mặc dù có một số điểm tương đồng với rối loạn ám ảnh cưỡng chế, đặc trưng điển hình là hành vi xuất hiện sau khi lo âu được khơi phát (lấy hành vi làm trọng tâm).
• Triệu chứng chính: Rụng tóc hoặc lông khu trú ở da đầu, lông mày, lông mi, râu, v.v.; hành vi nhổ tóc hoặc lông lặp đi lặp lại; nhiều trường hợp không than đau; căng thẳng trước khi nhổ và cảm giác được giải tỏa sau khi nhổ. Có thể xuất hiện xu hướng che giấu hành vi và suy giảm chức năng tâm lý, xã hội.
• Tỷ lệ mắc và diễn tiến: Tỷ lệ mắc suốt đời được báo cáo vào khoảng 1%, nhưng con số thực tế có thể cao hơn. Bệnh thường khởi phát ở thời thơ ấu hoặc tuổi vị thành niên; khởi phát ở thời thơ ấu có xu hướng tự thuyên giảm, trong khi khởi phát ở tuổi trưởng thành có khả năng trở thành mạn tính cao hơn. Bệnh thường gặp ở nữ giới hơn.

Phương pháp điều trị

• Điều trị hàng đầu (điều trị không dùng thuốc, được ưu tiên)
  • Liệu pháp hành vi: Habit Reversal Training (HRT, liệu pháp đảo ngược thói quen) có bằng chứng hiệu quả mạnh nhất. Bao gồm tự theo dõi (self-monitoring), kiểm soát kích thích (stimulus control), v.v.
  • Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), liệu pháp chấp nhận và cam kết (ACT), v.v. cũng có thể giúp ích.
  • Ở trẻ em và thanh thiếu niên, khuyến nghị kết hợp điều trị và giáo dục gia đình.
• Điều trị hỗ trợ và điều trị bằng thuốc
  • Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRIs) và clomipramine có thể giúp cải thiện triệu chứng ở một số người bệnh (hiệu quả khác nhau đáng kể giữa từng cá nhân).
  • N-acetylcysteine (NAC) có thể được cân nhắc vì đã có báo cáo về một phần hiệu quả trong các nghiên cứu ở người trưởng thành.
  • Một số báo cáo từ các ca bệnh và nghiên cứu quy mô nhỏ cho thấy thuốc chống loạn thần như aripiprazole có thể hữu ích, nhưng đây không phải là điều trị hàng đầu tiêu chuẩn.
  • Khi có biến chứng da (nhiễm trùng, viêm), cần kết hợp điều trị da liễu (kháng sinh tại chỗ, sát khuẩn khi cần, v.v.). Corticosteroid tại chỗ đôi khi được sử dụng nhằm giảm viêm, nhưng không phải là điều trị căn nguyên giúp làm giảm chính hành vi nhổ tóc hoặc lông (bằng chứng còn hạn chế).
• Khác
  • Khuyến nghị phản hồi sinh học, liệu pháp thư giãn và kiểm soát căng thẳng (tâm lý trị liệu, cải thiện lối sống).
  • Khuyến nghị tiếp cận đa chuyên khoa (khoa Tâm thần và khoa Da liễu).
• Lưu ý trong điều trị và nguy cơ biến chứng
  • Tránh trừng phạt hành vi (quở trách, đánh phạt) vì có thể làm triệu chứng nặng hơn.
  • Cần đánh giá và điều trị đồng thời các bệnh tâm thần đi kèm như trầm cảm, lo âu và rối loạn ám ảnh cưỡng chế.
  • Có nguy cơ tổn thương da, nhiễm trùng, sẹo và rụng tóc vĩnh viễn do nhổ tóc hoặc lông lặp đi lặp lại.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh (bao gồm điều trị tâm thần và điều trị da liễu) cùng tiền sử gia đình
  • Ghi chép triệu chứng: độ tuổi bắt đầu nhổ tóc hoặc lông, tần suất (mỗi ngày/mỗi tuần), thời gian kéo dài, tình huống khởi phát (căng thẳng, buồn chán, v.v.), cảm giác trước và sau khi nhổ (căng thẳng, được giải tỏa), các phương pháp điều trị đã thử và hiệu quả
  • Ảnh: ảnh các vùng rụng tóc hoặc lông trước và sau (hữu ích cho chẩn đoán và theo dõi)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm da, xét nghiệm máu, v.v.)
  • Thay đổi lối sống (giấc ngủ, caffeine, hút thuốc, sử dụng thuốc, v.v.)
• Các đánh giá có thể được thực hiện khi khám ngoại trú
  • Khám thực thể và khám da (kiểu rụng tóc, tổn thương da và tình trạng nhiễm trùng)
  • Có thể sử dụng thang đánh giá chuẩn hóa (ví dụ: MGH-HPS, v.v.)
  • Sàng lọc các bệnh tâm thần đi kèm (trầm cảm, lo âu, OCD)
• Dấu hiệu nguy hiểm cần xác nhận trước khi khám ngoại trú (cần báo ngay)
  • Có ý định tự làm hại bản thân hoặc có ý nghĩ tự sát
  • Nghi ngờ nhiễm trùng da (đỏ da, áp xe, nóng da)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Với tình trạng của tôi, phương pháp điều trị nào được khuyến nghị (ưu tiên) nhất?"
• "Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này là gì?"
• "Tôi cần thực hiện liệu pháp hành vi bao nhiêu lần và trong khoảng thời gian bao lâu?"
• "Tôi đồng thời mắc bệnh tâm thần khác (trầm cảm, lo âu); trình tự hoặc phương pháp điều trị có thay đổi không?"
• "Sau khi bắt đầu điều trị, hiệu quả thường xuất hiện vào khoảng thời điểm nào và cần duy trì trong bao lâu thì được xem là thành công?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Tôi muốn bắt đầu Habit Reversal Training. Cụ thể tôi cần thực hiện những bài tập nào (hành vi thay thế, tự theo dõi, v.v.), bắt đầu từ khi nào và thực hiện như thế nào?"
• "Nếu cân nhắc các thuốc như N-acetylcysteine (NAC) hoặc clomipramine, việc lựa chọn phù hợp với tình trạng của tôi (tuổi, bệnh đi kèm, thuốc đang dùng) và kiểm soát tác dụng phụ sẽ được thực hiện như thế nào?"