Rối loạn nhân cách chống đối xã hội

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Rối loạn nhân cách chống đối xã hội (ASPD) là một rối loạn nhân cách với đặc điểm liên tục coi thường và xâm phạm quyền của người khác cũng như các chuẩn mực xã hội; những đặc điểm cốt lõi gồm thiếu cảm giác tội lỗi, giảm khả năng đồng cảm, tính bốc đồng và hành vi vô trách nhiệm.
• Điểm cốt lõi trong chẩn đoán (tóm tắt theo DSM-5): Người bệnh phải từ 18 tuổi trở lên, có tiền sử rối loạn hành vi (conduct disorder) khởi phát trước 15 tuổi, và kiểu hành vi liên tục lặp lại việc xâm phạm quyền của người khác ở tuổi trưởng thành.
• Nguyên nhân và bệnh sinh:
  • Tương tác giữa khuynh hướng di truyền và các yếu tố môi trường. Các yếu tố khí chất như tính bốc đồng và tìm kiếm cảm giác mạnh có liên quan.
  • Các phát hiện về sinh học thần kinh: suy giảm chức năng thùy trán (vấn đề về ức chế hành vi và khả năng phán đoán), bất thường ở hạch hạnh nhân và hệ thống khen thưởng (thay đổi khả năng đồng cảm, xử lý cảm xúc và nhận biết nguy cơ), bất thường hệ serotonin (liên quan đến điều chỉnh tính bốc đồng), giảm mức độ hưng phấn tổng thể, v.v. đã được ghi nhận.
  • Yếu tố môi trường: ngược đãi hoặc bỏ bê thời thơ ấu, nuôi dạy không nhất quán hoặc thất bại trong quá trình xã hội hóa, vấn đề trong quan hệ với bạn bè cùng trang lứa làm tăng nguy cơ.
• Các triệu chứng chính:
  • Nói dối và lừa đảo lặp đi lặp lại, hành vi bốc đồng và hung hăng, coi thường sự an toàn và quyền của người khác, vi phạm pháp luật và hành vi phạm tội, vô trách nhiệm với công việc và gia đình, thiếu cảm giác tội lỗi và hối hận, thường kèm theo lạm dụng chất.

Phương pháp điều trị

• Cách tiếp cận tổng thể: Không có phương pháp điều trị giúp khỏi hoàn toàn; trọng tâm là quản lý hành vi lâu dài và can thiệp tâm lý xã hội. Mục tiêu là giảm tính bốc đồng và sự hung hăng, phòng ngừa tái phạm và hành vi nguy hiểm, cải thiện chức năng xã hội.
• Trị liệu tâm lý (trọng tâm)
  • Trị liệu tập trung vào hành vi: Trị liệu nhận thức hành vi (CBT) — kiểm soát tính bốc đồng, giải quyết vấn đề và rèn luyện kỹ năng xã hội.
  • Kỹ thuật dựa trên điều chỉnh và tăng cường động lực: Trị liệu tăng cường động lực (MET), hệ thống khen thưởng xã hội (contingency management).
  • Trị liệu có cấu trúc dài hạn (đặc biệt là trị liệu nhóm trong môi trường pháp lý hoặc cải huấn, v.v.).
• Điều trị bằng thuốc
  • Không có thuốc đặc hiệu được phê duyệt cho riêng ASPD. Thuốc chủ yếu được sử dụng để kiểm soát các triệu chứng đi kèm (trầm cảm, lo âu, triệu chứng loạn thần, sự hung hăng và tính bốc đồng nghiêm trọng, bất ổn khí sắc).
  • Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI): Có thể giúp giảm tính bốc đồng và sự hung hăng.
  • Thuốc ổn định khí sắc (lithium, valproic acid, v.v.): Có thể được sử dụng để kiểm soát tính bốc đồng và sự hung hăng nghiêm trọng.
  • Thuốc chống loạn thần (thuốc chống loạn thần liều thấp): Có thể được cân nhắc ngắn hạn trong tình huống hung hăng cấp tính hoặc bạo lực do bốc đồng.
  • Lưu ý khi kê đơn: Cần cân nhắc khả năng lạm dụng thuốc, mức độ tuân thủ điều trị thấp, tác dụng phụ và tương tác thuốc.
• Quản lý khác
  • Nếu đi kèm lạm dụng chất, cần phối hợp điều trị nghiện chuyên môn (điều trị lệ thuộc, chương trình tái hòa nhập xã hội).
  • Cách tiếp cận đa ngành, bao gồm đào tạo nghề, hỗ trợ phúc lợi xã hội và quản lý pháp lý (quản chế, chương trình cải huấn), v.v.
• Lưu ý trong điều trị và nguy cơ biến chứng
  • Nguy cơ ngừng điều trị cao do thiếu động lực điều trị và thiếu tin tưởng.
  • Luôn đánh giá nguy cơ bạo lực và vi phạm pháp luật, đồng thời ưu tiên sự an toàn của người khác.
  • Khi kê thuốc, cần tránh các thuốc có khả năng bị lạm dụng và theo dõi định kỳ.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị và thông tin cần sắp xếp trước
  • Danh sách các thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng)
  • Tiền sử bệnh: hồ sơ về rối loạn hành vi ở tuổi vị thành niên, chẩn đoán tâm thần và tiền sử nhập viện
  • Tiền sử sử dụng chất: tình trạng sử dụng rượu hoặc ma túy hiện tại/trước đây (tần suất, loại chất)
  • Tiền sử pháp lý: các thông tin chính liên quan đến vi phạm pháp luật, bị giam giữ hoặc xét xử (thông báo cho nhân viên y tế khi cần)
  • Ghi chép về những thay đổi triệu chứng gần đây: thời điểm và tình huống xuất hiện vấn đề về sự hung hăng, tính bốc đồng, khí sắc, giấc ngủ và quan hệ giữa các cá nhân
  • Tiền sử điều trị: đáp ứng và tác dụng phụ của trị liệu tâm lý hoặc điều trị bằng thuốc trước đây
  • Tình hình hỗ trợ xã hội: công việc, quan hệ gia đình và tình trạng nhà ở
• Những điều cần ưu tiên thông báo trước cho nhân viên y tế khi khám ngoại trú
  • Hiện có hành vi đe dọa hoặc nguy cơ bạo lực hay không
  • Có đồng thời sử dụng các chất có nguy cơ gây nghiện hay không
  • Gần đây có biểu lộ ý định tự làm hại bản thân hoặc đe dọa làm hại người khác hay không

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Tiên lượng lâu dài của tình trạng này như thế nào?"
• "Mục tiêu và thời gian dự kiến của phương pháp điều trị được khuyến nghị (trị liệu tâm lý, thuốc) là bao lâu?"
• "Các tác dụng phụ dự kiến khi điều trị bằng thuốc và những điểm cần theo dõi là gì?"
• "Cần thực hiện những biện pháp nào tại gia đình và trong xã hội để giảm nguy cơ bạo lực và hành vi phạm tội?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Trong trường hợp của tôi (hoặc người bệnh), hình thức trị liệu tâm lý nào (trị liệu cá nhân hay trị liệu nhóm) phù hợp hơn? Có thể kỳ vọng những mục tiêu cụ thể nào trong điều trị?"
• "Khi cân nhắc điều trị bằng thuốc, có những lựa chọn nào để tránh các thuốc có nguy cơ lạm dụng cao, và việc theo dõi tác dụng phụ sẽ được tiến hành như thế nào?"

(Hết)