Bệnh động mạch ngoại biên

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Bệnh động mạch ngoại biên (Peripheral Arterial Disease, PAD) là tình trạng hẹp hoặc tắc nghẽn mạch máu do xơ vữa động mạch xảy ra ở các động mạch chi dưới (bao gồm động mạch chi trên và chi dưới, động mạch chủ xuống và động mạch chậu).
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Nguyên nhân chính là xơ vữa động mạch (mảng xơ vữa hình thành ở lớp nội mạc động mạch do rối loạn lipid máu, tăng huyết áp, đái tháo đường, hút thuốc láなど, làm giảm lưu lượng máu). Do lưu lượng máu giảm, cơ và da không được cung cấp đủ oxy và chất dinh dưỡng, bệnh có thể tiến triển thành đau cách hồi, đau khi nghỉ, loét thiếu máu cục bộ hoặc hoại tử.
• Triệu chứng chính:
  • Đau cách hồi chi dưới (đau và mệt mỏi khi vận động, cải thiện khi nghỉ)
  • Đau khi nghỉ (xảy ra khi bệnh tiến triển, đặc biệt vào ban đêm)
  • Da lạnh, nhợt nhạt hoặc tím tái, rụng lông, thay đổi móng tay/móng chân
  • Giảm cảm giác, tê bì, vết thương chậm lành, loét thiếu máu cục bộ hoặc hoại tử

Phương pháp điều trị

• Điều chỉnh lối sống và quản lý ban đầu
  • Bỏ thuốc lá (biện pháp quan trọng nhất), kiểm soát cân nặng, huyết áp, HbA1c và lipid máu
  • Tập thể dục aerobic thường xuyên (đặc biệt là phục hồi chức năng đi bộ được thực hiện dưới sự giám sát/supervised exercise therapy) — có hiệu quả trong việc cải thiện quãng đường đi bộ và triệu chứng
  • Chăm sóc bàn chân và vết thương (quan sát hằng ngày, giữ vệ sinh, điều trị vết thương thích hợp), mang giày vừa chân
• Điều trị bằng thuốc
  • Thuốc chống kết tập tiểu cầu: khuyến cáo dùng aspirin liều thấp hoặc clopidogrel để phòng ngừa biến cố tim mạch ở bệnh nhân có triệu chứng
  • Thuốc hạ lipid máu (statin): khuyến cáo kiểm soát lipid máu tích cực ở tất cả bệnh nhân PAD
  • Thuốc cải thiện triệu chứng đau cách hồi: cilostazol — có hiệu quả kéo dài quãng đường đi bộ (chống chỉ định ở bệnh nhân suy tim)
  • Kiểm soát đau và sử dụng kháng sinh thích hợp khi có đau hoặc nhiễm trùng vết thương
  • Thuốc cải thiện lưu lượng máu (ví dụ: pentoxifylline) có hiệu quả hạn chế
• Tái tưới máu (phẫu thuật/thủ thuật)
  • Chỉ định: đau cách hồi gây hạn chế sinh hoạt nhưng điều trị bằng thuốc và tập luyện không đủ hiệu quả, đau khi nghỉ (thiếu máu chi nghiêm trọng), loét không lành hoặc hoại thư
  • Điều trị can thiệp: nong mạch máu qua da (PTA) ± đặt stent — tương đối ít xâm lấn, tỷ lệ tái thông ban đầu tốt
  • Điều trị phẫu thuật: bóc nội mạc động mạch (endarterectomy), phẫu thuật bắc cầu động mạch (sử dụng tĩnh mạch tự thân hoặc mạch máu nhân tạo) — lựa chọn tùy theo vị trí và chiều dài tổn thương
  • Trong trường hợp thiếu máu chi cấp tính, cần cấp cứu lấy huyết khối và điều trị chống đông
• Lưu ý (điểm cần chú ý trong quá trình điều trị) và biến chứng
  • Có khả năng tái hẹp sau đặt stent/phẫu thuật bắc cầu (cần theo dõi định kỳ)
  • Nhiễm trùng, chảy máu, biến chứng tại vị trí phẫu thuật, nguy cơ phải cắt cụt chi (nếu trì hoãn điều trị)
  • Lưu ý đặc biệt với thuốc: cilostazol chống chỉ định ở bệnh nhân suy tim; nguy cơ chảy máu tăng khi dùng thuốc chống kết tập tiểu cầu
  • Do nguy cơ mắc bệnh động mạch toàn thân (nhồi máu cơ tim, đột quỵ) cao, cần quản lý toàn diện các yếu tố nguy cơ tim mạch

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị và thông tin cần cung cấp
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC và thực phẩm bổ sung) cùng thời điểm dùng thuốc
  • Tiền sử bệnh (bệnh tim mạch, đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, tiền sử hút thuốc, các thủ thuật/phẫu thuật mạch máu trước đây)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (ABI/chỉ số cổ chân-cánh tay, siêu âm mạch máu, chụp mạch máu CT/MR, xét nghiệm máu: lipid máu, HbA1c, v.v.)
  • Ghi chép triệu chứng: thời điểm bắt đầu triệu chứng, quãng đường đi bộ khi xuất hiện đau (ví dụ: bắt đầu đau sau bao nhiêu m), có đau khi nghỉ hay không, có vết thương/loét hay không và những thay đổi của chúng
  • Những thay đổi trong lối sống (mức độ vận động, cân nặng, nỗ lực bỏ thuốc lá, v.v.)
• Tài liệu nên cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
  • Ảnh gần đây (bàn chân hoặc vùng loét), nhật ký ghi lại triệu chứng khi đi bộ

Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• "Lợi ích dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này (ví dụ: aspirin/clopidogrel/statin) là gì?"
• "Tiên lượng về quãng đường đi bộ (hoặc triệu chứng) của tôi như thế nào? Khả năng triệu chứng cải thiện là bao nhiêu?"
• "Tiêu chí để khuyến nghị phẫu thuật hoặc thủ thuật và các nguy cơ (khả năng phải can thiệp lại, biến chứng) là gì?"
• "Trong lối sống, điều gì tôi cần thay đổi trước tiên?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Bác sĩ có thể giải thích chỉ số ABI (chỉ số cổ chân-cánh tay) của tôi là bao nhiêu và giá trị hiện tại có thuộc chỉ định tái tưới máu (thủ thuật/phẫu thuật) hay không?"
• "Nếu tôi được nong mạch máu (hoặc đặt stent), khả năng tái hẹp và phải can thiệp lại là bao nhiêu, và sau thủ thuật tôi cần dùng thuốc gì trong bao lâu?"