Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Rối loạn hoang tưởng là một rối loạn tâm thần, trong đó một hoặc một số hoang tưởng dai dẳng tồn tại từ 1 tháng trở lên, làm suy giảm cốt lõi khả năng phán đoán thực tế, trong khi các biểu hiện điển hình khác của bệnh tâm thần phân liệt không rõ rệt và chức năng hằng ngày, ngoài phần liên quan đến hoang tưởng, vẫn được duy trì tương đối.
- Nguyên nhân chính (chưa rõ nhưng có các yếu tố liên quan)
- Yếu tố sinh học: Có khả năng liên quan đến bất thường hệ dopamine; tổn thương khu trú ở não (như hệ viền, hạch nền); có thể khởi phát do bệnh nội khoa hoặc thuốc, chất (ngộ độc thuốc, do thuốc gây ra).
- Yếu tố tâm động học và tâm lý xã hội: Các cơ chế phòng vệ tâm lý như ức chế, phóng chiếu; căng thẳng, cô lập, di cư, khó khăn kinh tế, v.v.
- Sinh lý bệnh (tóm tắt): Mặc dù sinh lý bệnh rõ ràng vẫn chưa được xác định, người ta cho rằng sự tương tác giữa bất thường hệ dopamine, rối loạn chức năng của một số vùng não (hệ viền, hạch nền) và tính dễ tổn thương về tâm lý xã hội có thể đóng vai trò.
- Triệu chứng chính
- Hoang tưởng dai dẳng, không thể điều chỉnh bằng lời giải thích logic (ví dụ: hoang tưởng bị truy hại, ghen tuông, tự cao, erotomania, hoang tưởng cơ thể, v.v.)
- Ngoài hoang tưởng, ít có rối loạn tư duy hoặc phá vỡ tư duy rõ rệt (như nghe thấy tiếng nói)
- Thường thiếu khả năng nhận thức bệnh (nhận biết rằng các triệu chứng của bản thân là bệnh lý)
- Các loại hoang tưởng (chính): Dạng erotomania (tin rằng người nổi tiếng yêu mình), dạng tự cao, dạng ghen tuông, dạng bị hại (bị truy hại), dạng cơ thể, dạng hỗn hợp, dạng không xác định
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chung: Loại bỏ nguyên nhân (nếu có thể) + điều trị bằng thuốc chống loạn thần + can thiệp tâm lý xã hội
- Điều trị bằng thuốc
- Ưu tiên sử dụng thuốc chống loạn thần thế hệ thứ hai (ví dụ: risperidone, olanzapine, aripiprazole, v.v.). Thuốc chống loạn thần thế hệ thứ nhất (như haloperidol, v.v.) cũng được sử dụng tùy tình huống.
- Liều lượng và thời gian điều trị được điều chỉnh tùy theo mức độ nghiêm trọng của triệu chứng, khả năng dung nạp và tiền sử bệnh. Đáp ứng điều trị có thể xuất hiện muộn, vì vậy cần theo dõi trong thời gian đủ dài (vài tuần đến vài tháng).
- Tác dụng phụ (tiêu biểu): Tăng cân, rối loạn chuyển hóa, buồn ngủ, triệu chứng ngoại tháp, giảm động lực, v.v. — cần theo dõi định kỳ.
- Trị liệu tâm lý và can thiệp xã hội
- Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT cho loạn thần): Kỹ năng đối phó với hoang tưởng, quản lý căng thẳng, kỹ năng kiểm tra thực tế, v.v.
- Trị liệu và giáo dục gia đình: Nhằm giảm xung đột gia đình, đảm bảo an toàn và cải thiện tuân thủ điều trị.
- Huấn luyện kỹ năng xã hội, phục hồi chức năng nghề nghiệp, v.v. giúp duy trì chức năng.
- Chỉ định điều trị nội trú
- Có nguy cơ tự làm hại hoặc làm hại người khác, hành vi hung hăng nghiêm trọng, suy giảm rõ rệt chức năng hằng ngày, cần được bảo vệ để thực hiện kiểm tra hoặc điều trị (bao gồm nhập viện bắt buộc)
- Quản lý sinh hoạt và lưu ý
- Cấm lạm dụng rượu và chất gây nghiện (nguy cơ làm nặng thêm triệu chứng)
- Duy trì giấc ngủ đều đặn, quản lý căng thẳng, giảm cô lập xã hội
- Khi dùng thuốc, theo dõi tác dụng phụ (an thần, chuyển hóa và triệu chứng vận động) và khám định kỳ (đánh giá cân nặng, đường huyết, lipid và triệu chứng vận động)
- Nguy cơ biến chứng
- Tính bạo lực (đặc biệt ở dạng ghen tuông và bị truy hại), tự làm hại hoặc tự sát, cô lập xã hội và suy giảm chức năng, có khả năng chuyển thành các rối loạn tâm thần khác (tâm thần phân liệt, rối loạn khí sắc)
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị trước
- Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc y học cổ truyền Hàn Quốc và thực phẩm bổ sung)
- Kết quả chẩn đoán và xét nghiệm gần đây (như hình ảnh não, xét nghiệm máu, v.v.) hoặc bản sao nếu có thể
- Thời điểm bắt đầu và diễn biến của triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, kéo dài bao lâu, yếu tố làm nặng/làm giảm triệu chứng)
- Ví dụ cụ thể về nội dung hoang tưởng (đã hành động khi nào và như thế nào), ghi chép về các hành vi nguy hiểm (bạo lực, theo dõi, cố gắng tự làm hại bản thân)
- Tiền sử gia đình (bệnh tâm thần, tự sát), tiền sử sử dụng rượu và chất gây nghiện
- Ghi chép về thay đổi trong kiểu ngủ, ăn uống, công việc và các mối quan hệ xã hội
- Thông tin cốt lõi cần báo trước với bác sĩ khi khám ngoại trú
- Gần đây có tính bạo lực hoặc ý nghĩ tự làm hại bản thân hay không
- Không dung nạp thuốc hoặc tác dụng phụ trong quá khứ
- Mức độ có thể thực hiện sinh hoạt hằng ngày (có thể làm việc, làm việc nhà hay không)
- Khi cần xét nghiệm
- Để phân biệt các nguyên nhân y khoa, cân nhắc xét nghiệm máu (điện giải, gan, thận, tuyến giáp, sàng lọc thuốc, v.v.), khi cần có thể chụp hình ảnh não (MRI/CT), đo điện não đồ (EEG), v.v.
- Ví dụ câu hỏi (dành cho bệnh nhân và người chăm sóc)
- "Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào? Có liên quan đến sự việc nào không?"
- "Gần đây bạn có dùng thuốc hoặc từng có triệu chứng cai thuốc không?"
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Hiệu quả dự kiến của thuốc này (hoặc phương pháp điều trị này) là bao nhiêu và cần khoảng bao lâu để thuốc có hiệu quả?
- Tác dụng phụ chính của thuốc này là gì và cần xử trí thế nào khi xảy ra tác dụng phụ?
- Những trường hợp nào cần điều trị nội trú (nguy cơ an toàn, không đáp ứng điều trị, v.v.)?
- Nếu điều trị thất bại, bước tiếp theo (thuốc khác, điều trị dài hạn, liệu pháp sốc điện, v.v.) là gì?
- Tiên lượng như thế nào? Bệnh ảnh hưởng ở mức độ nào đến công việc và cuộc sống gia đình?
Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- (Hoang tưởng dạng ghen tuông) Tôi lo ngại nguy cơ bạo lực và hành vi giám sát đối với vợ/chồng. Làm thế nào để đảm bảo an toàn và cần ứng phó về pháp lý, tâm lý ra sao?
- (Hoang tưởng dạng cơ thể) Để phân biệt các triệu chứng cơ thể là do hoang tưởng hay do nguyên nhân khác, nên ưu tiên thực hiện những kiểm tra cơ thể nào (khám da, xét nghiệm nhiễm trùng, v.v.)?
Nếu cần thêm thông tin, hãy cho biết các triệu chứng hiện tại (loại và thời gian hoang tưởng), các thuốc đang dùng và có hay không nguy cơ tự làm hại hoặc làm hại người khác để chúng tôi có thể cung cấp hướng dẫn cụ thể hơn.