Mất trí nhớ

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Mất trí nhớ (amnesia) là tình trạng không thể nhớ lại những việc trong quá khứ hoặc các sự kiện gần đây. Tình trạng này khác với chứng đãng trí tạm thời và bao gồm rối loạn trí nhớ đến mức gây ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.
• Nguyên nhân
  • Tâm sinh (phân ly): Mất trí nhớ trong một khoảng thời gian nhất định sau khi chịu căng thẳng nghiêm trọng hoặc một sự kiện gây chấn động. Thường do các yếu tố tâm lý và tương đối có tiên lượng tốt.
  • Thực thể (hữu cơ): Do tổn thương não hoặc bất thường chức năng não (thiếu oxy, chấn thương đầu, u não, đột quỵ, hạ đường huyết, ngộ độc rượu·thuốc, bệnh thoái hóa thần kinh, v.v.). Khả năng hồi phục khác nhau tùy theo nguyên nhân.
• Sinh lý bệnh (tóm tắt): Xảy ra do rối loạn chức năng hoặc suy giảm chức năng tạm thời của các cấu trúc não liên quan đến việc hình thành, lưu trữ và hồi tưởng ký ức, như hồi hải mã, thùy thái dương và thùy trán. Mất trí nhớ do tâm sinh được giải thích là tình trạng đường hồi tưởng ký ức bị chặn.
• Các triệu chứng chính
  • Mất trí nhớ ngắn hạn (không thể nhớ các sự kiện xảy ra gần đây) là triệu chứng thường gặp nhất
  • Mất một phần trí nhớ dài hạn (suy giảm ký ức trong quá khứ)
  • Lo âu, bồn chồn, cùn mòn cảm xúc hoặc kích động
  • Đôi khi tạo ra và kể những ký ức giả, gọi là bịa chuyện (confabulation)
• Bệnh cần chẩn đoán phân biệt: Sa sút trí tuệ (như bệnh Alzheimer), suy giảm nhận thức nhẹ, rối loạn phân ly, hạ đường huyết, rối loạn điện giải, v.v.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Điều trị nguyên nhân là quan trọng nhất (ví dụ: dùng glucose khi hạ đường huyết; điều trị tương ứng khi nhiễm trùng/u·xuất huyết; ngừng thuốc nếu do thuốc gây ra).
• Điều trị bằng thuốc: Không có thuốc đặc hiệu cho bản thân tình trạng mất trí nhớ. Áp dụng điều trị bằng thuốc tùy theo bệnh nguyên nhân (ví dụ: bổ sung thiamine trong bệnh não do rượu; thuốc cải thiện chức năng nhận thức trong các bệnh thoái hóa thần kinh, v.v.).
• Điều trị không dùng thuốc
  • Phục hồi nhận thức (luyện trí nhớ, kỹ thuật nhận thức-hành vi)
  • Phục hồi nghề nghiệp·sinh hoạt hằng ngày và hoạt động trị liệu
  • Hỗ trợ cảm xúc (gia đình·trị liệu tâm lý, v.v.)
  • Quản lý an toàn (hạn chế lái xe, phòng ngừa té ngã, v.v.)
• Thủ thuật/phẫu thuật: Nếu nguyên nhân là u não·xuất huyết hoặc tình trạng khác cần điều chỉnh bằng phẫu thuật, sẽ tiến hành phẫu thuật tương ứng
• Quản lý lối sống (tự chăm sóc)
  • Ngủ đều đặn, ăn uống cân bằng, tránh rượu·thuốc
  • Ghi lại các thuốc đang dùng và lập nhật ký (ghi chép thay đổi triệu chứng)
  • Sử dụng các công cụ hỗ trợ trí nhớ (ghi chú, lịch, chuông báo, ứng dụng điện thoại thông minh)
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng
  • Khi bị rối loạn trí nhớ, nguy cơ xảy ra tai nạn (tai nạn giao thông, bỏng, v.v.) tăng lên — cần có người giám sát
  • Có thể kèm theo thay đổi cảm xúc·hành vi, trầm cảm·lo âu
  • Nếu không điều trị nguyên nhân, suy giảm chức năng có thể kéo dài hoặc nặng lên

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo)
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·không kê đơn·thuốc Đông y·thực phẩm bảo vệ sức khỏe)
  • Tiền sử bệnh và tiền sử phẫu thuật·chấn thương trước đây, tiền sử sử dụng rượu·thuốc
  • Các triệu chứng mới xuất hiện (từ khi nào, trong tình huống nào), nhật ký triệu chứng (nếu có thể, ghi ngày·giờ·tình huống chi tiết)
  • Khuyến nghị người nhà (người chứng kiến triệu chứng) đi cùng nếu có thể cung cấp thông tin
  • Kết quả các xét nghiệm trước đây (CT/MRI, xét nghiệm máu, kiểm tra tâm lý thần kinh, v.v.) và đĩa CD hình ảnh hoặc phiếu kết quả
• Các hạng mục có thể được kiểm tra tại bệnh viện
  • Kiểm tra nhận thức thần kinh (trí nhớ·khả năng tập trung·chức năng điều hành, v.v.)
  • Xét nghiệm máu (đường huyết·điện giải·vitamin, v.v.), khi cần chụp hình ảnh (CT/MRI), EEG (khi nghi ngờ co giật)
• Ví dụ câu hỏi hỏi bác sĩ trong buổi khám ngoại trú (chuẩn bị trước khi khám)
  • "Bác sĩ đánh giá thời điểm bắt đầu và diễn biến của triệu chứng này như thế nào?"
  • "Cần làm thêm xét nghiệm nào và lý do là gì?"
  • "Các thuốc tôi đang dùng có thể ảnh hưởng đến triệu chứng không?"

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ thường gặp của thuốc (hoặc phương pháp điều trị) này là gì?
• Trong trường hợp của tôi, nguyên nhân nào có khả năng cao nhất?
• Tiên lượng được dự đoán như thế nào? Khả năng hồi phục ở mức nào?
• Tôi cần thận trọng đến khi nào trong sinh hoạt hằng ngày (lái xe, trở lại làm việc, chăm sóc con, v.v.)?
• Có chương trình phục hồi nhận thức hoặc trung tâm chuyên môn nào được khuyến nghị không?

Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh

• Gần đây tôi bị chấn thương đầu hoặc ngất·co giật; khả năng bị rối loạn trí nhớ kéo dài do những nguyên nhân này là bao nhiêu?
• Khi nghi ngờ mất trí nhớ do căng thẳng (phân ly), thứ tự ưu tiên giữa điều trị tâm thần (như trị liệu tâm lý, v.v.) và kiểm tra thần kinh nên như thế nào?