Rối loạn khí sắc dai dẳng

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Rối loạn khí sắc dai dẳng (rối loạn trầm cảm dai dẳng, dysthymia hoặc persistent depressive disorder) là các triệu chứng trầm cảm nhẹ hơn trầm cảm chủ yếu nhưng kéo dài mạn tính; được chẩn đoán khi kéo dài ít nhất 2 năm ở người trưởng thành (1 năm ở trẻ em và thanh thiếu niên).
• Triệu chứng chính: Khí sắc trầm cảm mạn tính, lòng tự trọng thấp, giảm năng lượng/mệt mỏi, do dự, suy nghĩ bi quan, giảm hứng thú·quan tâm, thay đổi giấc ngủ và cảm giác thèm ăn (tăng hoặc giảm), giảm khả năng tập trung, hình ảnh bản thân tiêu cực. Người bệnh có xu hướng nhìn nhận trầm cảm của mình như một phần tính cách.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Chưa rõ nguyên nhân chính xác. Người ta cho rằng các yếu tố sinh học (thay đổi cấu trúc giấc ngủ—đặc biệt là thay đổi REM, khả năng có bất thường hormone tuyến thượng thận·tuyến giáp), khuynh hướng di truyền và các yếu tố tâm lý xã hội (stress mạn tính, vấn đề trong các mối quan hệ, thiếu hỗ trợ xã hội) cùng tác động phức tạp. Stress mạn tính và các kiểu nhận thức·ứng phó không thích nghi có liên quan đến cơ chế duy trì triệu chứng trầm cảm.
• Đặc điểm lâm sàng: Mặc dù cường độ triệu chứng thấp hơn trầm cảm chủ yếu, thời gian kéo dài khiến suy giảm chức năng tích lũy; nếu không được điều trị, nguy cơ diễn tiến nặng thành trầm cảm chủ yếu cao.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Phối hợp điều trị bằng thuốc và liệu pháp tâm lý được khuyến cáo là phương pháp điều trị tiêu chuẩn; ngay cả sau khi triệu chứng thuyên giảm, điều trị duy trì để phòng tái phát vẫn rất quan trọng.
• Điều trị bằng thuốc
  • Lựa chọn đầu tay: Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) — được cân nhắc ưu tiên nhờ thuận tiện khi dùng và đặc điểm an toàn.
  • Thuốc thay thế/hỗ trợ: Thuốc chống trầm cảm ba vòng (TCA), thuốc ức chế monoamine oxidase (MAOI) — được cân nhắc khi không đáp ứng với các thuốc khác hoặc khi có nhu cầu lâm sàng. Trong một số trường hợp, cần tăng liều thuốc chống trầm cảm hoặc phối hợp·tăng cường thuốc (ví dụ: thuốc chống trầm cảm + thuốc chống loạn thần không điển hình·thuốc corticotropin, v.v.).
  • Thời gian đáp ứng thuốc: Thông thường bắt đầu cải thiện trong vòng 2–6 tuần; có thể mất vài tháng mới xác định được hiệu quả đầy đủ.
  • Theo dõi: Cần đánh giá nguy cơ tự sát, kiểm tra tác dụng phụ của thuốc (triệu chứng tiêu hóa, rối loạn chức năng tình dục, thay đổi giấc ngủ, v.v.) và tương tác thuốc.
• Trị liệu tâm lý
  • Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT): Có hiệu quả trong việc điều chỉnh các kiểu suy nghĩ tự chỉ trích·tiêu cực.
  • Liệu pháp liên cá nhân (IPT), liệu pháp tâm động học, v.v.: Có lợi cho việc tìm hiểu các vấn đề trong mối quan hệ·tiền sử.
  • Đối với các triệu chứng mạn tính kéo dài, cần bao gồm hỗ trợ và giáo dục tâm lý xã hội liên tục.
• Quản lý lối sống
  • Duy trì giấc ngủ·tập thể dục đều đặn, ăn uống cân bằng, tránh lạm dụng rượu·ma túy, quản lý stress và củng cố mạng lưới hỗ trợ xã hội.
• Lưu ý·nguy cơ biến chứng·lưu ý tự chăm sóc
  • Theo dõi nguy cơ tự sát: Ngay cả khi bị trầm cảm mạn tính, vẫn tồn tại nguy cơ tự sát; khi xuất hiện dấu hiệu xấu đi (ý nghĩ tự làm hại bản thân, cảm giác bất lực cực độ), cần lập tức trao đổi với bác sĩ chuyên khoa·dịch vụ cấp cứu.
  • Có nguy cơ tái phát và xuất hiện triệu chứng cai khi ngừng thuốc — giảm liều từ từ theo chỉ dẫn của bác sĩ.
  • Khi không đáp ứng điều trị, cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá lại (xem xét lại chẩn đoán, kiểm tra bệnh đồng mắc, thay đổi/tăng cường thuốc).
  • Nếu bị bỏ mặc, bệnh có thể tiến triển thành trầm cảm chủ yếu, gây suy giảm chức năng hằng ngày·các mối quan hệ·chức năng nghề nghiệp và có thể đi kèm lạm dụng chất.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị
  • Danh sách tất cả thuốc·thực phẩm bổ sung đang dùng (kèm liều lượng·thời gian dùng)
  • Hồ sơ điều trị bằng thuốc tâm thần trước đây (tên thuốc·hiệu quả·tác dụng phụ)
  • Kết quả xét nghiệm máu·xét nghiệm tuyến giáp gần đây (nếu có)
  • Ghi chép thay đổi triệu chứng: thời điểm bắt đầu triệu chứng, thời gian kéo dài, ảnh hưởng đến chức năng hằng ngày, diễn biến thay đổi về giấc ngủ·cảm giác thèm ăn·năng lượng·khả năng tập trung
  • Ghi chép về ý nghĩ tự sát·việc tự làm hại bản thân và tiền sử gia đình (trầm cảm·tự sát·bệnh tâm thần)
  • Các nguyên nhân gây stress gần đây (mất việc, các mối quan hệ, mất mát, v.v.)
• Ví dụ các câu hỏi thường dùng khi khám ngoại trú
  • Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào và diễn tiến ra sao?
  • Các triệu chứng nặng lên vào thời điểm nào trong ngày? Kiểu giấc ngủ như thế nào?
  • Mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày (công việc·học tập·việc nhà) ra sao?
  • Tiền sử dùng thuốc, đáp ứng với điều trị trước đây và trải nghiệm về tác dụng phụ như thế nào?
  • Trong gia đình có ai từng mắc bệnh tâm thần tương tự không?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Các tác dụng phụ chính của thuốc này (thuốc chống trầm cảm được khuyến nghị) là gì? Có thể ảnh hưởng đến sinh hoạt như thế nào?
• Khoảng khi nào tôi có thể cảm nhận được tác dụng của thuốc? Tôi cần dùng thuốc trong bao lâu?
• Theo bác sĩ, phương pháp trị liệu tâm lý nào phù hợp hơn với các triệu chứng của tôi?
• Bác sĩ đánh giá nguy cơ tự sát như thế nào, và tôi cần làm gì trong tình huống khủng hoảng?
• Các bệnh nền khác (như bệnh tuyến giáp) có thể ảnh hưởng đến triệu chứng trầm cảm không? Cần làm những xét nghiệm nào?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Tôi cảm thấy các triệu chứng của mình là mạn tính và do tính cách bẩm sinh, vậy phân biệt rối loạn khí sắc dai dẳng (rối loạn trầm cảm dai dẳng) với trầm cảm chủ yếu như thế nào?
• Điều trị duy trì để phòng tái phát thường kéo dài bao lâu? Nên phối hợp thuốc và trị liệu tâm lý theo cách nào?

(Tham khảo: Chẩn đoán do bác sĩ chuyên khoa tâm thần thực hiện dựa trên bệnh sử lâm sàng và diễn tiến; khi cần, xét nghiệm máu (xét nghiệm chức năng tuyến giáp, xét nghiệm thiếu máu, v.v.) được tiến hành để loại trừ các nguyên nhân bệnh lý.)