Triệu chứng cai

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

Hiện tượng cai (Withdrawal Phenomenon) là một nhóm các triệu chứng thể chất và tinh thần xảy ra khi ngừng hoặc giảm nhanh liều sau khi sử dụng hoặc thực hiện một số chất (ví dụ: rượu, opioid, benzodiazepine, nicotine, chất kích thích thần kinh trung ương, v.v.) hoặc hành vi (ví dụ: cờ bạc, chơi game, internet, mua sắm) trong thời gian dài hoặc lặp đi lặp lại.
Cơ chế sinh lý bệnh chính là sự thích nghi của hệ thần kinh với chất đó (điều chỉnh thụ thể, thay đổi cân bằng chất dẫn truyền thần kinh), khiến phản ứng quá mức theo hướng ngược lại xuất hiện khi ngừng sử dụng.

Các triệu chứng chính (ví dụ)

• Tăng hoạt hệ thần kinh tự chủ: đổ mồ hôi, run, nhịp tim nhanh, tăng huyết áp, sốt
• Triệu chứng hệ thần kinh trung ương: lo âu, bồn chồn, mất ngủ, đau đầu, lú lẫn, lo âu・hoảng loạn, ảo giác・ảo thanh, co giật (đặc biệt là rượu)
• Triệu chứng khu trú: song thị, chóng mặt, triệu chứng đường tiêu hóa (buồn nôn・nôn・đau bụng)
• Triệu chứng lâu dài・tâm lý: trầm cảm, thèm muốn mãnh liệt (nhu cầu), giảm khả năng tập trung

Diễn biến xuất hiện khác nhau tùy theo chất gây ra và tốc độ ngừng sử dụng (ví dụ: nicotine trong vòng vài ngày, rượu trong vòng vài giờvài ngày, benzodiazepine trong vài ngàyvài tuần).

Phương pháp điều trị

Mục tiêu: phòng ngừa các biến chứng đe dọa tính mạng (co giật, sảng, bất ổn tim mạch), giảm triệu chứng, phòng ngừa tái phát・tái sử dụng

Nguyên tắc chung

• Trong trường hợp nặng (sảng, ảo giác kéo dài, nguy cơ co giật), điều trị nội trú (khoa hồi sức tích cực/phòng theo dõi)
• Kết hợp điều trị dựa trên triệu chứng và điều trị đặc hiệu theo nguyên nhân
• Thực hiện các xét nghiệm cơ bản (điện giải đồ máu, chức năng gan, đường huyết, CBC), khi cần có thể thực hiện CT・điện tâm đồ, v.v.

Tóm tắt điều trị theo nguyên nhân

• Rượu
  • Cảnh báo: nguy cơ co giật và sảng (Delirium tremens) → cân nhắc nhập viện
  • Thuốc: sử dụng benzodiazepine tác dụng kéo dài (ví dụ: chlordiazepoxide, diazepam) để ức chế triệu chứng và tận dụng tình trạng dung nạp chéo. Ở người cao tuổi/bệnh nhân mắc bệnh gan, cân nhắc thời gian bán hủy・chuyển hóa, chẳng hạn như lorazepam.
  • Điều trị hỗ trợ: sử dụng vitamin B1 (thiamine) (phòng ngừa bệnh Wernicke), truyền dịch・điều chỉnh điện giải, bổ sung dinh dưỡng
  • Khi sảng cấp・co giật, điều trị cấp cứu thích hợp (thuốc chống co giật, thuốc chống lo âu, v.v.)
  • Công cụ đánh giá: điều chỉnh liều thuốc bằng CIWA-Ar (đánh giá mức độ nặng của triệu chứng)
• Nicotine
  • Liệu pháp hỗ trợ cai thuốc lá: liệu pháp thay thế nicotine (NRT: miếng dán, kẹo cao su, v.v.), thuốc (bupropion, varenicline)
  • Điều trị hành vi: liệu pháp nhận thức hành vi, tư vấn cai thuốc lá
  • Kiểm soát triệu chứng: điều trị triệu chứng đối với các triệu chứng rối loạn giấc ngủ・lo âu
• Benzodiazepine・thuốc an thần gây ngủ
  • Khuyến cáo giảm liều từ từ (tapering). Đối với người sử dụng liều cao・dài hạn hoặc không rõ liều lượng, cân nhắc nhập viện・theo dõi
  • Phương pháp tiêu chuẩn: chuyển sang benzodiazepine tác dụng kéo dài rồi giảm liều từ từ (ví dụ: diazepam)
  • Lo âu cấp・mất ngủ được điều trị triệu chứng trong thời gian ngắn, đồng thời tiến hành điều trị căn nguyên rối loạn lo âu để phòng ngừa tái phát
• Opioid
  • Giảm triệu chứng và điều trị thay thế: điều trị duy trì bằng methadone hoặc buprenorphine (tùy tình trạng y tế), hỗ trợ không dùng thuốc
  • Điều trị triệu chứng (nôn・tiêu chảy・đau, v.v.)
• Khác (keo, chất hít, chất kích thích, v.v.)
  • Điều trị triệu chứng (an thần・chống lo âu・chống trầm cảm, v.v.)
• Nghiện hành vi (cờ bạc, chơi game, v.v.)
  • Tâm lý trị liệu (liệu pháp nhận thức hành vi), điều trị bằng thuốc được quyết định tùy theo triệu chứng・bệnh đi kèm (ví dụ: thuốc chống trầm cảm khi bị trầm cảm・lo âu)

Lưu ý・nguy cơ biến chứng・tự chăm sóc

• Cai rượu có thể đe dọa tính mạng, vì vậy nhất định phải đến cơ sở y tế khi dự kiến có triệu chứng nặng
• Ngừng benzodiazepine đột ngột làm tăng nguy cơ co giật・lo âu nghiêm trọng・tái phát → giảm liều từ từ
• Cai nicotine thường gây lo âu・rối loạn giấc ngủ・giảm khả năng tập trung, nhưng nguy cơ đe dọa tính mạng thấp; khi dùng thuốc hỗ trợ cai thuốc, cần kiểm tra tác dụng phụ của thuốc
• Nếu triệu chứng trở nên nặng hơn khi tự ngừng sử dụng, hãy lập tức tham khảo ý kiến nhân viên y tế
• Bổ sung nước・dinh dưỡng, ngủ nghỉ đều đặn, kiểm soát căng thẳng (thư giãn, hít thở sâu), tham gia nhóm hỗ trợ có ích

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

Đồ cần chuẩn bị・ghi chép

• Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn・thuốc không kê đơn・thuốc Đông y・thực phẩm chức năng) cùng liều lượng gần đây・thời gian sử dụng
• Ghi chép lượng dùng・tần suất・thời điểm sử dụng cuối cùng của chất gây vấn đề (rượu, nicotine, thuốc, v.v.)
• Kinh nghiệm cai trước đây (triệu chứng・mức độ nặng・có nhập viện hay không)
• Tiền sử bệnh: tiền sử động kinh (co giật), bệnh tim, bệnh gan・thận, bệnh tâm thần (trầm cảm・lo âu・ý nghĩ tự sát)
• Kết quả xét nghiệm gần đây (chức năng gan, điện giải, CBC, v.v.) hoặc khả năng đặt lịch xét nghiệm
• Nhật ký triệu chứng (khi nào, triệu chứng nào, thời gian kéo dài, yếu tố khởi phát)

Thông tin cốt lõi cần cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú

• Loại chất đã sử dụng・lượng・thời gian sử dụng
• Thời điểm sử dụng lần cuối
• Các triệu chứng hiện đang gặp (bao gồm triệu chứng thần kinh tự chủ・triệu chứng tâm thần)

Ví dụ câu hỏi (bệnh nhân nên chuẩn bị)

• Giấy hoặc ảnh chụp danh sách các thuốc đã dùng gần đây
• Bảng thời gian xuất hiện triệu chứng (thời điểm bắt đầu・thay đổi của triệu chứng)

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Tình trạng này có khả năng đe dọa tính mạng không? Có cần điều trị nội trú không?
• Phương pháp điều trị được khuyến nghị cho triệu chứng cai của tôi (bằng thuốc・không dùng thuốc) là gì? Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ như thế nào?
• Để phòng ngừa tái phát (tái sử dụng), cần điều trị dài hạn hoặc tư vấn nào?
• Cần lưu ý điều gì trong sinh hoạt hằng ngày (lái xe, đi làm, v.v.)?
• Có tương tác nào với các thuốc khác đang dùng・bệnh nền hay không?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• Cai liên quan đến rượu:
  • "Nếu trước đây tôi từng bị co giật (hoặc sảng) do uống rượu, lần này tôi có cần nhập viện không?"
• Cai benzodiazepine và thuốc an thần:
  • "Tôi có thể giảm liều thuốc đang dùng (tên thuốc・liều lượng) một cách an toàn như thế nào? Bác sĩ có thể đề xuất thuốc thay thế hoặc lịch trình giảm liều không?"

Hướng dẫn thêm

• Nếu xuất hiện lo âu nghiêm trọng・ảo giác・nôn kéo dài・sốt・suy giảm ý thức・co giật, khuyến cáo lập tức đến phòng cấp cứu
• Quản lý cai dưới sự giám sát y tế là an toàn hơn; việc kết hợp điều trị bằng thuốc・tâm lý xã hội phù hợp với tình trạng cá nhân có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện tiên lượng.