Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Rối loạn nhân cách với hình ảnh bản thân (bản sắc), khả năng điều chỉnh cảm xúc và các mối quan hệ giữa cá nhân không ổn định, kèm theo sự dao động cảm xúc nghiêm trọng.
- Nguyên nhân chính và sinh bệnh học
- Đa yếu tố: Tính dễ tổn thương về di truyền + trải nghiệm bị lạm dụng, bỏ bê hoặc gắn bó không ổn định trong thời thơ ấu được xem là những yếu tố nguy cơ quan trọng.
- Những thay đổi về não và sinh học: Có thể liên quan đến những thay đổi chức năng trong các mạch điều chỉnh cảm xúc, như tăng hoạt động của hạch hạnh nhân, suy giảm chức năng vùng vỏ não trước trán, cũng như những bất thường về chất dẫn truyền thần kinh và phản ứng với stress (trục HPA).
- Triệu chứng chính
- Bất ổn cảm xúc nghiêm trọng (bùng nổ cảm xúc, thay đổi tâm trạng nhanh chóng)
- Cảm giác trống rỗng và bối rối về bản sắc kéo dài
- Lý tưởng hóa ↔ hạ thấp người khác một cách cực đoan trong các mối quan hệ (sợ hãi quá mức bị bỏ rơi)
- Tính bốc đồng (lạm dụng chất, quan hệ tình dục bừa bãi, chi tiêu quá mức, v.v.)
- Hành vi tự gây thương tích và hành vi đe dọa/cố gắng tự sát (theo các báo cáo, tỷ lệ tự sát khoảng 8–10%)
- Suy nghĩ hoang tưởng thoáng qua liên quan đến stress hoặc các triệu chứng phân ly
- Chẩn đoán
- Không có xét nghiệm đặc hiệu. Chẩn đoán dựa trên đánh giá lâm sàng của bác sĩ chuyên khoa tâm thần (bệnh sử, triệu chứng và tiêu chí suy giảm chức năng).
- Các bệnh cần chẩn đoán phân biệt: Rối loạn lưỡng cực, loạn thần, rối loạn sử dụng chất, các rối loạn nhân cách khác (ví dụ: nhân cách hoang tưởng, nhân cách chống đối xã hội), v.v.
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Điều trị hàng đầu (dựa trên bằng chứng)
- Tâm lý trị liệu là phương pháp điều trị chính: Đặc biệt, liệu pháp hành vi biện chứng (DBT) có nhiều bằng chứng nhất. Ngoài ra, liệu pháp dựa trên tâm thức hóa (MBT), liệu pháp tâm lý tập trung vào chuyển di (TFP) và liệu pháp giản đồ cũng có thể có hiệu quả.
- Điều trị bằng thuốc
- Được sử dụng nhằm làm giảm triệu chứng đối với các triệu chứng cốt lõi (bất ổn cảm xúc, tính bốc đồng, ý nghĩ tự sát, các triệu chứng loạn thần thoáng qua).
- Ví dụ về các loại thuốc: Thuốc chống trầm cảm (như SSRI), thuốc ổn định khí sắc (lithium và nhóm thuốc chống co giật), thuốc chống loạn thần không điển hình, v.v. (Lưu ý: Không có thuốc nào làm thay đổi bản thân các đặc điểm nhân cách cốt lõi; lợi ích của thuốc chỉ giới hạn theo từng triệu chứng và trong thời gian ngắn.)
- Các thuốc thuộc nhóm benzodiazepine thường không được khuyến cáo vì có thể gây nguy cơ lạm dụng và làm suy giảm khả năng điều chỉnh cảm xúc.
- Quản lý khủng hoảng (nguy cơ tự gây thương tích hoặc tự sát nghiêm trọng)
- Cân nhắc điều trị nội trú nếu nguy cơ tự sát cao hoặc có khả năng dẫn đến hành vi tự sát.
- Lập kế hoạch an toàn (safety plan), loại bỏ các yếu tố nguy hiểm có thể tiếp cận (ví dụ: thuốc, vật sắc nhọn), bảo đảm hệ thống liên lạc khẩn cấp.
- Quản lý lối sống và các phương pháp hỗ trợ
- Ngủ và ăn uống đều đặn, tránh thuốc và rượu, quản lý stress, củng cố mạng lưới hỗ trợ xã hội, tuân thủ các cuộc hẹn điều trị.
- Lưu ý và nguy cơ biến chứng
- Tránh kê đơn quá nhiều thuốc đồng thời (đa trị liệu bằng thuốc), đồng thời đánh giá lại định kỳ hiệu quả và tác dụng phụ của thuốc.
- Có khả năng xảy ra nguy cơ tự gây thương tích/tự sát, lệ thuộc chất và suy giảm chức năng xã hội, nghề nghiệp.
- Về lâu dài, nhiều bệnh nhân có sự cải thiện triệu chứng, nhưng vẫn cần điều trị và hỗ trợ liên tục.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Tất cả các loại thuốc đang dùng (bao gồm đơn thuốc và túi thuốc) cùng hồ sơ kê đơn gần đây
- Hồ sơ liên quan đến chẩn đoán và nhập viện tâm thần trước đây, tự gây thương tích, cố gắng tự sát (nếu có thể, ghi rõ ngày tháng và diễn biến)
- Bản sao kết quả xét nghiệm máu, xét nghiệm hình ảnh gần đây, v.v. (nếu có)
- Nhật ký triệu chứng (thay đổi cảm xúc, thời điểm và hoàn cảnh xuất hiện sự bốc đồng, giấc ngủ, chế độ ăn uống, sử dụng thuốc, v.v.) — khuyến nghị ghi chép trong khoảng 2–4 tuần gần đây
- Thông tin liên lạc khẩn cấp (gia đình, người thân hoặc người gần gũi, v.v.)
- Những nội dung cần báo trước cho nhân viên y tế khi đi khám ngoại trú
- Gần đây có suy nghĩ tự gây thương tích hoặc có kế hoạch tự sát cụ thể hay không
- Tình trạng sử dụng thuốc và rượu hiện tại
- Các yếu tố gây stress chính (các mối quan hệ, công việc, kinh tế, v.v.)
- Những phương pháp điều trị từng có hiệu quả (tâm lý trị liệu, thuốc) và trải nghiệm về tác dụng phụ
Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc (hoặc phương pháp điều trị) này là gì?
- Tiên lượng ngắn hạn và dài hạn được dự đoán như thế nào? Mục tiêu điều trị là gì?
- Khi xảy ra khủng hoảng (tự gây thương tích hoặc có ý nghĩ tự sát), tôi cần lập tức thực hiện biện pháp nào? Số liên lạc khẩn cấp là gì?
- Tôi có thể tham gia tâm lý trị liệu (ví dụ: DBT) không, và khả năng tiếp cận điều trị tại khu vực này như thế nào?
- Ưu điểm và nhược điểm của việc đồng thời sử dụng thuốc và tâm lý trị liệu là gì?
Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Vì sao bác sĩ khuyến nghị DBT (liệu pháp hành vi biện chứng), và thời gian cùng cấu trúc điều trị thông thường (điều trị cá nhân, huấn luyện kỹ năng theo nhóm, v.v.) như thế nào?
- Khi cảm giác muốn tự gây thương tích hoặc ý nghĩ tự sát lặp đi lặp lại, bác sĩ có thể cùng tôi xây dựng một kế hoạch an toàn cụ thể (các biện pháp ứng phó theo từng bước) không?
Hướng dẫn bổ sung: Nếu cần, việc đính kèm danh sách các triệu chứng hiện tại, danh sách thuốc đang dùng, v.v. để được bác sĩ chuyên khoa đánh giá có thể giúp xây dựng chẩn đoán và kế hoạch điều trị nhanh chóng, chính xác hơn.