Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Ngứa (Pruritus) là cảm giác khó chịu muốn gãi da, là triệu chứng xuất hiện trong nhiều bệnh da liễu và bệnh toàn thân.
- Nguyên nhân chính
- Bệnh da liễu: viêm da dị ứng, viêm da tiếp xúc, mề đay, ghẻ, liken đơn mạn tính, côn trùng đốt, chàm đồng tiền, v.v.
- Bệnh toàn thân: suy thận mạn (ngứa do urê huyết), ứ mật (xơ gan mật nguyên phát, tắc nghẽn đường mật, v.v.), cường giáp/suy giáp, đái tháo đường, u lympho/bệnh bạch cầu, HIV, v.v.
- Do thuốc (do thuốc gây ra), yếu tố tâm lý (căng thẳng, thần kinh)
- Môi trường/da khô: vải gây kích ứng (như len), độ ẩm thấp, thường xuyên tắm nước nóng
- Sinh lý bệnh (tóm tắt): Tín hiệu ngứa được truyền qua các dây thần kinh cảm giác ngoại biên của da (sợi C) và các đường dẫn truyền của hệ thần kinh trung ương. Ngoài histamine, nhiều chất trung gian khác (interleukin, protease, acid mật, opioid, v.v.) cũng tham gia; khi trở thành mạn tính, hiện tượng nhạy cảm hóa trung ương và ngoại biên có thể tiến triển, tạo thành vòng luẩn quẩn.
- Triệu chứng: ngứa khu trú hoặc toàn thân, trầy xước/chảy máu/nhiễm trùng do gãi, da dày lên (lichen hóa), rối loạn giấc ngủ và đau khổ về tinh thần
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc cơ bản: tìm và điều trị căn nguyên nếu có thể (ví dụ: điều chỉnh tình trạng ứ mật, kiểm soát suy thận) → nếu không thể điều trị căn nguyên hoặc cần điều trị hỗ trợ, tiến hành điều trị giảm triệu chứng
- Điều trị tại chỗ
- Chất dưỡng ẩm (không mùi·chất làm mềm) — bôi ngay sau khi tắm
- Chế phẩm làm mát da: lotion calamine, lotion chứa 1% menthol
- Steroid tại chỗ: sử dụng ngắn hạn tùy theo bệnh viêm da
- Capsaicin tại chỗ (có hiệu quả phần nào đối với ngứa do thần kinh khu trú), kem doxepin tại chỗ (lưu ý: hấp thu và tác dụng phụ)
- Chườm lạnh·xoa thay thế cho hành động gãi
- Thuốc toàn thân
- Thuốc kháng histamine: dùng cho dị ứng/ngứa cấp tính hoặc hỗ trợ giấc ngủ (loại gây an thần). Hiệu quả hạn chế trong ngứa mạn tính không do histamine.
- Thuốc điều hòa thần kinh: gabapentin, pregabalin (có hiệu quả đối với ngứa do urê huyết và ngứa do thần kinh)
- Thuốc chống trầm cảm: mirtazapine (ngứa về đêm), SSRI (ví dụ: sertraline — dùng cho ngứa do một số nguyên nhân cụ thể)
- Không phải cholestyramine, rifaximin (Rifaxin?) — đối với ngứa do ứ mật, có thể cân nhắc các thuốc như cholestyramine (đào thải acid mật), rifampicin và naltrexone (chất đối kháng opioid), chứ không phải cholestyramine·rifaximin
- Chất đối kháng opioid (ví dụ: naltrexone): dùng cho một số trường hợp ngứa toàn thân khó điều trị
- Quang trị liệu: UVB băng hẹp có hiệu quả trong ngứa mạn tính
- Thủ thuật·phẫu thuật: điều trị ngoại khoa·nội khoa đối với bệnh nguyên nhân (như ứ mật do tắc nghẽn đường mật, v.v.) tuân theo hướng dẫn của bệnh tương ứng
- Quản lý sinh hoạt (quan trọng)
- Phòng ngừa da khô: tắm bằng nước ấm vừa, không chà kỳ da, dưỡng ẩm ngay sau khi tắm
- Tránh kích ứng: tránh len·quần áo gây kích ứng, hạn chế sử dụng xà phòng·chất tẩy rửa mạnh
- Kiểm soát nhiệt độ·độ ẩm: tránh quá nóng·đổ mồ hôi, duy trì độ ẩm thích hợp trong nhà
- Phòng tự gây tổn thương (gãi): cắt móng tay ngắn và sử dụng hành động thay thế (xoa, chườm)
- Hạn chế các yếu tố gây khởi phát như caffeine·rượu·cola
- Lưu ý và thận trọng liên quan đến thuốc
- Thuốc kháng histamine (loại gây an thần) có thể gây buồn ngủ; cấm lái xe·vận hành máy móc
- Các thuốc cảm ứng chuyển hóa ở gan như rifampicin có thể gây tương tác thuốc·ảnh hưởng chức năng gan — cần xét nghiệm chức năng gan
- Trao đổi với bác sĩ chuyên khoa về tác dụng phụ·chỉ định của quang trị liệu và thuốc toàn thân
- Nguy cơ biến chứng
- Nhiễm khuẩn thứ phát, tăng sắc tố da·sẹo, lichen hóa, rối loạn giấc ngủ·trầm cảm·suy giảm chất lượng cuộc sống
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Đồ cần chuẩn bị/việc cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc·thực phẩm bổ sung đang dùng (nếu có thể, chuẩn bị ảnh hoặc bao bì thuốc)
- Tiền sử bệnh (bệnh thận·gan·tuyến giáp·tiền sử ung thư, v.v.)
- Nếu có kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, chức năng gan·thận·tuyến giáp, v.v.), hãy in ra hoặc lưu thành tệp
- Ghi lại thời điểm bắt đầu ngứa, diễn tiến, các yếu tố làm nặng lên/cải thiện (thời gian trong ngày·thức ăn·thuốc·quần áo·nhiệt độ, v.v.)
- Ảnh vùng bị ngứa (đặc biệt khi có tổn thương da)
- Ảnh hưởng đến giấc ngủ·sinh hoạt hằng ngày (ví dụ: số lần thức giấc vào ban đêm, hạn chế hoạt động hằng ngày)
- Các mục quan trọng cần thông báo cho bác sĩ khi khám ngoại trú (ví dụ)
- Phân bố ngứa: khu trú (ví dụ: bàn tay·bàn chân) hay toàn thân
- Kiểu thời gian của ngứa: có nặng hơn vào ban đêm không?
- Mối liên quan về thời gian với việc dùng thuốc (thuốc mới bắt đầu dùng)
- Có kèm triệu chứng toàn thân hay không: sụt cân, sốt, vàng da, hạch bạch huyết to
Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ
- "Những nguyên nhân có thể gây ra tình trạng ngứa này là gì? Bác sĩ khuyến nghị làm thêm những xét nghiệm nào?"
- "Những xét nghiệm ban đầu được khuyến nghị (xét nghiệm máu·gan·thận·tuyến giáp, v.v.) là gì, và bước tiếp theo sẽ như thế nào tùy theo kết quả?"
- "Các thuốc tôi đang dùng (danh sách) có khả năng gây ngứa không? Tôi có cần ngừng thuốc không?"
- "Các tác dụng phụ chính của thuốc bác sĩ kê là gì, và nếu thuốc không có hiệu quả thì lựa chọn tiếp theo là gì?"
- "Những biện pháp tự chăm sóc nào có thể thực hiện ngay trong sinh hoạt hằng ngày và những hành vi nào cần tránh?"
Ví dụ câu hỏi tùy theo từng bệnh
- "Tôi bị ngứa toàn thân và hầu như không có tổn thương da (ngứa toàn thân vô căn), bác sĩ khuyến nghị ưu tiên những xét nghiệm toàn thân nào (gan·thận·tuyến giáp·dấu ấn ung thư, v.v.)?"
- "Tình trạng ngứa đặc biệt nghiêm trọng vào ban đêm đang ảnh hưởng đến giấc ngủ của tôi. Những phương pháp điều trị bằng thuốc hoặc không dùng thuốc (quang trị liệu, lựa chọn thuốc) nào được khuyến nghị để cải thiện giấc ngủ?"
(Tham khảo: Nội dung trên là thông tin y khoa chung; kế hoạch chẩn đoán·điều trị tùy theo tình trạng cá nhân cần được quyết định sau khi trao đổi với bác sĩ chuyên khoa phụ trách.)