Suy giảm nhận thức nhẹ

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Suy giảm nhận thức nhẹ (Mild Cognitive Impairment, MCI) là tình trạng một số chức năng nhận thức như trí nhớ, sự chú ý, ngôn ngữ, khả năng nhận thức không gian-thị giác và khả năng phán đoán bị suy giảm so với những người cùng độ tuổi, nhưng vẫn duy trì được tính độc lập trong sinh hoạt hằng ngày. Đây được phân loại là giai đoạn trung gian giữa lão hóa bình thường và sa sút trí tuệ (đặc biệt là bệnh Alzheimer).
• Nguyên nhân/sinh lý bệnh: Nguyên nhân thường gặp nhất là những thay đổi thoái hóa liên quan đến lão hóa và tình trạng này có thể tiến triển thành giai đoạn tiền triệu của bệnh Alzheimer. Cần chẩn đoán phân biệt với các nguyên nhân có thể hồi phục như thay đổi mạch máu, bệnh chuyển hóa (ví dụ bệnh não do gan), trầm cảm và ảnh hưởng của thuốc.
• Triệu chứng chính: Suy giảm trí nhớ gần đây (lặp lại cùng một câu hỏi, bỏ sót cuộc hẹn hoặc việc chuyển lời qua điện thoại), suy giảm nhận thức không gian-thị giác (khó tìm đường), rối loạn ngôn ngữ (không nhớ ra tên đồ vật), giảm khả năng chú ý và tập trung, đôi khi giảm khả năng phán đoán và thay đổi cảm xúc (trầm cảm, thờ ơ). Nhìn chung, người bệnh vẫn có thể tự lập trong sinh hoạt hằng ngày.

Phương pháp điều trị

• Mục tiêu: Xác định nguyên nhân và điều chỉnh các nguyên nhân có thể hồi phục, theo dõi diễn tiến suy giảm nhận thức và can thiệp lối sống để giảm nguy cơ tiến triển.
• Điều trị bằng thuốc: Hiện nay, vẫn chưa có đủ bằng chứng về thuốc có thể chắc chắn ngăn ngừa tiến triển thành sa sút trí tuệ ở giai đoạn MCI. Việc sử dụng thường quy các thuốc điều trị bệnh Alzheimer (như thuốc ức chế cholinesterase) không phải là khuyến cáo tiêu chuẩn, nhưng có thể được cân nhắc trong từng trường hợp theo nhận định của bác sĩ thần kinh.
• Điều trị không dùng thuốc (khuyến nghị):
  • Tập thể dục aerobic và rèn luyện sức mạnh thường xuyên (3–5 lần mỗi tuần)
  • Bỏ thuốc lá, tích cực kiểm soát các yếu tố nguy cơ mạch máu như huyết áp, tiểu đường và lipid
  • Duy trì hoạt động xã hội và hoạt động trí não (đọc sách, học tập, giải đố, chơi nhạc cụ, v.v.)
  • Ngủ đủ giấc và điều trị trầm cảm, lo âu (đánh giá sức khỏe tâm thần khi cần)
  • Ăn uống cân bằng (khuyến khích ăn trái cây và rau củ), tránh uống quá nhiều rượu (khuyến nghị: uống có chừng mực)
  • Điều chỉnh các rối loạn giác quan, chẳng hạn như hỗ trợ thính giác (điều chỉnh suy giảm thính lực)
• Theo dõi và giám sát:
  • Kiểm tra chức năng nhận thức định kỳ (ví dụ: ít nhất mỗi năm một lần) và đánh giá nhận thức thần kinh
  • Khi cần, đánh giá nguyên nhân bằng chẩn đoán hình ảnh não (MRI) và xét nghiệm chức năng (PET)
• Lưu ý (khi tự chăm sóc):
  • Do người bệnh có xu hướng đánh giá thấp tình trạng của mình hoặc che giấu triệu chứng, sự quan sát của người chăm sóc là rất quan trọng
  • Ngay cả khi vẫn có thể duy trì tính độc lập, cần định kỳ kiểm tra các chức năng liên quan đến an toàn như lái xe và quản lý tài chính
• Nguy cơ biến chứng:
  • Nguy cơ tiến triển thành sa sút trí tuệ như bệnh Alzheimer (tỷ lệ tiến triển khoảng 10–15% mỗi năm, cao hơn so với 1–2% ở người bình thường)
  • Nguy cơ tai nạn do suy giảm chức năng (ví dụ: té ngã), cô lập xã hội và trầm cảm nặng hơn

Các điểm cần kiểm tra trước khi đi khám ngoại trú (bao gồm ví dụ về đồ cần chuẩn bị và câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
  • Danh sách các thuốc và thực phẩm bổ sung sức khỏe đang dùng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng)
  • Phiếu kết quả các xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, MRI, v.v.) hoặc ghi chép ngày thực hiện xét nghiệm
  • Thời điểm xuất hiện và diễn biến của triệu chứng (ví dụ: bắt đầu từ khi nào, diễn tiến từ từ/cấp tính, yếu tố làm nặng)
  • Nhận xét quan sát của người chăm sóc hoặc gia đình (các trường hợp cụ thể về thay đổi khả năng thực hiện sinh hoạt hằng ngày)
  • Thông tin về lối sống (giấc ngủ, uống rượu, hút thuốc, tập thể dục, hoạt động xã hội)
• Những thông tin nên cung cấp cho bác sĩ khi khám
  • Các trường hợp cụ thể gần đây đã quên (ví dụ: quên uống thuốc, quên cuộc hẹn)
  • Những khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày (nấu ăn, quản lý tài chính, lái xe, v.v.)
  • Thay đổi tâm trạng (trầm cảm, lo âu) hoặc vấn đề về giấc ngủ
• Hướng dẫn về các xét nghiệm có thể được thực hiện trong khi khám
  • Xét nghiệm nhận thức thần kinh, xét nghiệm sàng lọc đơn giản (MMSE, MoCA, v.v.), xét nghiệm máu (các nguyên nhân có thể hồi phục như thiếu máu, bệnh tuyến giáp, vitamin B12, v.v.), MRI não, v.v.

Ví dụ về các câu hỏi chung có thể hỏi bác sĩ

• "Hiện tại tình trạng của tôi (hoặc bệnh nhân) đã được chẩn đoán là MCI chưa? Những nguyên nhân có thể khác là gì?"
• "Nguy cơ tiến triển thành sa sút trí tuệ ở mức nào? Tôi cần thực hiện những xét nghiệm nào định kỳ?"
• "Những thay đổi lối sống nào được khuyến nghị và có hành vi nào đặc biệt cần tránh không?"
• "Các thuốc tôi đang dùng có thể ảnh hưởng đến trí nhớ không?"
• "Trầm cảm hoặc vấn đề về giấc ngủ ảnh hưởng như thế nào đến nhận thức và điều trị ra sao?"

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Bác sĩ có thể giải thích chức năng nhận thức của tôi suy giảm rõ rệt nhất ở lĩnh vực nào qua xét nghiệm chức năng nhận thức không? (Ví dụ: trí nhớ so với chức năng điều hành)"
• "Nếu không phát hiện bất thường đặc hiệu trên xét nghiệm MRI hoặc PET, khoảng thời gian theo dõi và loại xét nghiệm được khuyến nghị trong tương lai là gì?"