Rối loạn ám ảnh cưỡng chế

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Một dạng rối loạn thuộc nhóm rối loạn lo âu, trong đó những suy nghĩ cụ thể (ám ảnh) hoặc hành vi (hành vi cưỡng chế) lặp đi lặp lại ngoài ý muốn của bản thân, gây ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.
• Nguyên nhân và bệnh sinh: Nguyên nhân chính xác chưa rõ, nhưng được cho là do sự kết hợp của các yếu tố di truyền, sinh học và môi trường. Các kết quả nghiên cứu hình ảnh thần kinh và thuốc cho thấy có liên quan đến một số mạch thần kinh trong não (mạch vỏ não trước trán–hạch nền–đồi thị) và sự bất thường của hệ serotonin.
• Triệu chứng chính:
  • Ám ảnh: Những suy nghĩ xâm nhập không mong muốn (liên quan đến ô nhiễm, bạo lực, tình dục, tôn giáo, v.v.) lặp đi lặp lại và gây lo âu.
  • Hành vi cưỡng chế: Những hành vi nhằm tạm thời làm giảm lo âu, chẳng hạn như rửa tay, kiểm tra lặp đi lặp lại, sắp xếp・chỉnh đốn, hoặc thực hiện các nghi thức cụ thể.
  • Đặc điểm triệu chứng: Hành vi cưỡng chế mang lại cảm giác nhẹ nhõm tạm thời, nhưng về lâu dài làm tăng lo âu và thời gian tiêu tốn, dẫn đến suy giảm chức năng.
• Tiêu chuẩn chẩn đoán (chỉ số lâm sàng): Nghi ngờ mắc bệnh khi các triệu chứng ám ảnh khiến người bệnh tiêu tốn trung bình từ 1 giờ trở lên mỗi ngày, hoặc gây ảnh hưởng đáng kể đến các mối quan hệ xã hội, công việc, học tập và quan hệ giữa người với người.

Phương pháp điều trị

• Điều trị tiêu chuẩn
  • Liệu pháp nhận thức hành vi (đặc biệt là phơi nhiễm và ngăn chặn phản ứng: ERP): Dần dần cho người bệnh tiếp xúc với các kích thích gây lo âu và huấn luyện họ kiềm chế hành vi cưỡng chế (phản ứng), từ đó giúp giảm triệu chứng. Đây là một trong những phương pháp điều trị được khuyến nghị hàng đầu.
  • Điều trị bằng thuốc: Thuốc chống trầm cảm tác động lên hệ serotonin (SSRI: fluoxetine, sertraline, fluvoxamine, paroxetine, v.v.) và clomipramine không chọn lọc (TCA) có hiệu quả. Thông thường có thể quan sát thấy một phần hiệu quả trong vòng 4–6 tuần, nhưng để đạt hiệu quả đầy đủ có thể cần đến 8–16 tuần. Đáp ứng với thuốc và tác dụng phụ khác nhau tùy từng người, vì vậy cần theo dõi và điều chỉnh liên tục.
• Lưu ý liên quan đến thuốc
  • Hiệu quả điều trị khác nhau tùy từng người, nhưng khoảng 50–75% người bệnh có thể cải thiện nhờ điều trị bằng thuốc.
  • Nguy cơ tái phát cao khi ngừng thuốc, vì vậy có thể cần điều trị duy trì dài hạn.
  • Cần giải thích và quản lý các tác dụng phụ của SSRI/clomipramine (rối loạn chức năng tình dục, triệu chứng tiêu hóa, rối loạn giấc ngủ, tác dụng an thần・kháng cholinergic, v.v.).
• Điều trị trường hợp khó trị
  • Trong trường hợp không đáp ứng với thuốc và liệu pháp hành vi (khoảng 20–30%), có thể cân nhắc can thiệp phẫu thuật (phẫu thuật cắt một phần hồi trán・hệ viền, chẳng hạn như cắt một phần hồi đai) hoặc kích thích não sâu (DBS). Tỷ lệ đáp ứng của điều trị phẫu thuật còn hạn chế (đã có báo cáo cải thiện ở khoảng 30–40%), do đó cần lựa chọn thận trọng.
• Quản lý lối sống và phương pháp hỗ trợ
  • Quản lý căng thẳng, duy trì giấc ngủ・tập thể dục đều đặn, tránh lạm dụng rượu và ma túy.
  • Giáo dục gia đình, sự hỗ trợ của gia đình và điều chỉnh môi trường (giúp đỡ quá mức hoặc các hành vi mang tính đền bù có thể góp phần duy trì triệu chứng).
• Biến chứng và lưu ý
  • Nếu không điều trị, người bệnh có thể đồng thời mắc trầm cảm, các rối loạn lo âu khác, vấn đề ăn uống, lạm dụng thuốc, suy giảm chức năng (công việc・học tập・cô lập xã hội), v.v.
  • Ở trẻ em・thanh thiếu niên, sự đồng mắc như rối loạn tic có thể ảnh hưởng đến kế hoạch điều trị.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (ví dụ về vật dụng cần chuẩn bị và nội dung trao đổi bệnh sử)

• Vật dụng cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn・OTC・thuốc y học cổ truyền Hàn Quốc) và thời gian dùng thuốc
  • Tiền sử điều trị bằng thuốc và trị liệu tâm lý (tên thuốc, hiệu quả, tác dụng phụ, lý do ngừng thuốc)
  • Ghi chép các triệu chứng chính (thời điểm bắt đầu, loại và tần suất triệu chứng, thời gian tiêu tốn mỗi ngày), các yếu tố làm nặng・làm giảm triệu chứng
  • Các bệnh đồng mắc (trầm cảm, rối loạn lo âu, tic, rối loạn phổ tự kỷ, v.v.) và tiền sử gia đình
  • Thông tin về việc có hay không có ý nghĩ tự làm hại bản thân・tự sát
• Ví dụ về các câu hỏi bác sĩ sẽ xác nhận khi khám ngoại trú
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của các triệu chứng
  • Ảnh hưởng cụ thể của ám ảnh/hành vi cưỡng chế đến sinh hoạt hằng ngày (công việc・học tập・các mối quan hệ)
  • Gần đây có dùng thuốc hay không và kỳ vọng đối với việc điều trị
  • Các yếu tố gây căng thẳng, việc sử dụng rượu・ma túy

Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Khi dùng thuốc này (hoặc thực hiện phương pháp điều trị này), mất bao lâu để thấy hiệu quả dự kiến?
• Các tác dụng phụ chính của thuốc và cách xử trí khi xảy ra là gì?
• Nếu ngừng thuốc thì có nguy cơ tái phát không? Thời gian duy trì được khuyến nghị là bao lâu?
• ERP hoặc các liệu pháp tâm lý khác được tiến hành như thế nào và cần bao nhiêu buổi?
• Chỉ định và nguy cơ của điều trị phẫu thuật (hoặc điều trị xâm lấn) là gì?
• Nếu đang mang thai・cho con bú hoặc có kế hoạch mang thai thì cần điều chỉnh việc điều trị như thế nào?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Hành vi cưỡng chế của tôi (ví dụ: kiểm tra lặp đi lặp lại/rửa tay) sẽ được xử lý cụ thể như thế nào bằng phơi nhiễm・ngăn chặn phản ứng trong ERP?
• Các triệu chứng bắt đầu từ khi còn nhỏ và đồng thời có triệu chứng tic (hoặc rối loạn phổ tự kỷ); việc lựa chọn thuốc hoặc thứ tự điều trị sẽ thay đổi như thế nào?