Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tình trạng hai mắt không được căn chỉnh bình thường, khiến hướng nhìn của một hoặc cả hai mắt lệch khỏi vật tiêu(사시, strabismus).
- Sinh lý bệnh chính: Xảy ra do sự mất cân bằng giữa cơ vận nhãn ngoài, thần kinh và hệ thần kinh trung ương, vốn duy trì sự căn chỉnh của hai mắt. Nhiều nguyên nhân có thể phối hợp tác động, như yếu tố cảm giác (thị lực một mắt kém), tật khúc xạ (lác trong do điều tiết liên quan đến viễn thị cao), bất thường cơ xương và giải phẫu (gãy hốc mắt, dị dạng cơ), liệt thần kinh (liệt dây thần kinh III, IV, VI, bệnh nhược cơ và các nguyên nhân khác). Khuynh hướng di truyền (khoảng 30%) và khác biệt chủng tộc (phân bố lác trong/lác ngoài) cũng có ảnh hưởng.
- Triệu chứng chính: Mắt không thẳng hàng (một bên hoặc hai bên), song thị (ở người trưởng thành), nhược thị (ở trẻ em), mỏi mắt·sợ ánh sáng, nghiêng đầu·tư thế đầu bất thường, đau đầu·nôn (trong trường hợp cấp tính·nặng), triệu chứng thay đổi trong ngày (lác gián đoạn).
- Tần suất: Khoảng 4% dân số nói chung, 2–4% trẻ em (đã có báo cáo khoảng 3,6% ở học sinh lớp 1 tiểu học tại Hàn Quốc).
Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn · thuốc · thủ thuật/phẫu thuật · quản lý sinh hoạt và lưu ý)
- Điều trị bảo tồn
- Điều chỉnh tật khúc xạ: Kính mắt (chẳng hạn điều chỉnh viễn thị) thường giúp cải thiện độ thẳng hàng của mắt, đặc biệt trong lác trong do điều tiết. Kiểm tra khúc xạ chính xác được thực hiện bằng kiểm tra liệt điều tiết (cycloplegic).
- Kính mắt·lăng kính: Được sử dụng để giảm lệch góc nhỏ hoặc giảm song thị.
- Điều trị nhược thị theo từng giai đoạn: Điều chỉnh nhược thị bằng liệu pháp bịt mắt (patching) hoặc thuốc (chẳng hạn atropine để ức chế chức năng của một mắt).
- Kiểm tra thị lực·luyện vận động mắt (orthoptic): Nhằm cải thiện lác gián đoạn hoặc chức năng thị giác hai mắt.
- Điều trị xâm lấn
- Tiêm độc tố botulinum: Được sử dụng để điều chỉnh tạm thời trong một số trường hợp lác liệt và lác không liệt.
- Phẫu thuật cơ vận nhãn ngoài: Điều chỉnh tình trạng lệch mạn tính·cố định bằng phẫu thuật di chuyển cơ·làm yếu/tăng cường cơ. Mục tiêu phẫu thuật là cải thiện chức năng (thị giác hai mắt) và sự thẳng hàng về mặt thẩm mỹ.
- Điều trị bệnh nguyên: Điều trị bệnh lý nền như bệnh mắt do tuyến giáp, bệnh lý thần kinh, bệnh nhược cơ, khối u (bằng phương pháp nội khoa·thần kinh·ngoại khoa).
- Tình huống cần cấp cứu và xét nghiệm bổ sung: Khi người trưởng thành đột ngột xuất hiện song thị·lác, hoặc kèm sụp mi·triệu chứng thần kinh·đau đầu·thay đổi ý thức, cần lập tức chụp hình ảnh thần kinh (CT/MRI não·hốc mắt) và được đánh giá khẩn cấp bởi khoa thần kinh/nhãn khoa.
- Quản lý sinh hoạt và tự chăm sóc
- Trẻ em: Phát hiện·điều trị sớm rất quan trọng (nhược thị có thể dẫn đến tổn thương thị lực vĩnh viễn). Cần kiểm tra thị lực định kỳ·tuân thủ đeo kính·nghiêm túc thực hiện hướng dẫn bịt mắt.
- Người trưởng thành: Khi xuất hiện triệu chứng đột ngột, cần nhanh chóng đến cơ sở y tế; lưu ý nguy cơ tai nạn do song thị khi lái xe·làm việc với máy móc.
- Biến chứng và lưu ý
- Nếu không được điều trị, trẻ em có thể bị nhược thị·mất thị giác lập thể vĩnh viễn. Sau phẫu thuật có thể tái phát hoặc xảy ra điều chỉnh quá mức·điều chỉnh chưa đủ. Sau phẫu thuật·tiêm botulinum có thể xảy ra nhiễm trùng·chảy máu·thay đổi vận động nhãn cầu tạm thời.
- Cần tuân thủ chỉ định trước và sau phẫu thuật (thuốc·hạn chế hoạt động) và theo dõi tái khám.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng và thông tin cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm cả thuốc nhỏ mắt)
- Hồ sơ điều trị·phẫu thuật mắt trước đây và các kết quả xét nghiệm trước đó (bảng thị lực, kiểm tra khúc xạ, ảnh đáy mắt và các tài liệu khác)
- Tiền sử gia đình (có lác·nhược thị hay không), tiền sử sinh và quá trình phát triển (đối với trẻ em)
- Ghi chép về thời điểm bắt đầu triệu chứng·diễn tiến (nếu có ảnh hoặc video sẽ hữu ích)
- Kính mắt·kính áp tròng thường sử dụng (nếu có thì mang theo)
- Những câu hỏi nên hỏi khi khám ngoại trú (để tự ghi chép)
- Triệu chứng bắt đầu từ khi nào? Liên tục hay gián đoạn?
- Mắt nào bị lệch (hay cả hai mắt)? Có nghiêng đầu hoặc giữ tư thế bất thường không?
- Có song thị không? Khi che một mắt, triệu chứng có thay đổi không?
- Gần đây có đau đầu·nôn·chấn thương·triệu chứng thần kinh (như khó nói·bất thường cảm giác) không?
- Thông thường có bị giảm thị lực không (chẳng hạn khó đọc·khó xem TV·khó nhìn xa)?
- Chuẩn bị đặc biệt cho trẻ em: Chuẩn bị đồ chơi·đồ ăn nhẹ để thu hút sự chú ý của trẻ nhỏ và ảnh (ảnh gia đình·ảnh khuôn mặt nhìn thẳng).
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Theo bác sĩ, nguyên nhân của tình trạng này là gì? Có cần làm thêm xét nghiệm không?
- Mục tiêu điều trị là gì (khôi phục thị lực, căn chỉnh mắt, giải quyết song thị và các mục tiêu khác)? Thời gian điều trị dự kiến là bao lâu?
- Có cần phẫu thuật không? Nguy cơ và hiệu quả dự kiến của phẫu thuật là gì?
- Tác dụng phụ của thuốc (hoặc kính) được kê hiện nay là gì?
- Cần lưu ý điều gì trong việc tự chăm sóc (thói quen sinh hoạt, hạn chế hoạt động và các vấn đề khác)?
Câu hỏi tùy theo từng bệnh (ví dụ)
- Khi lo ngại về trẻ em·nhược thị: "Con tôi có cần bắt đầu điều trị bịt mắt ngay bây giờ không? Khả năng thành công (tiên lượng) là bao nhiêu?"
- Khi người trưởng thành bị song thị cấp tính: "Cần làm những xét nghiệm nào và phải thực hiện trước thời điểm nào để xác định liệu triệu chứng này có phải do bất thường thần kinh (đột quỵ·khối u và các nguyên nhân khác) gây ra hay không?"