Song thị

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

Song thị (diplopia) là triệu chứng nhìn một vật thành hai (hoặc nhìn thấy hình ảnh chồng lấp như bóng). Nguyên nhân được chia lớn thành song thị một mắt (song thị đơn nhãn) và song thị hai mắt (song thị hai nhãn).

• Song thị một mắt: nhìn đôi ngay cả khi chỉ nhìn bằng một mắt. Nguyên nhân gồm bất thường giác mạc (giác mạc hình chóp), loạn thị, lệch thể thủy tinh, đục thủy tinh thể, mộng thịt, bệnh bề mặt nhãn cầu. Về cơ chế bệnh sinh, hình ảnh bị tạo thành hai ảnh hoặc bị biến dạng do sự bất thường của hệ quang học (giác mạc và thể thủy tinh).
• Song thị hai mắt: do rối loạn sự thẳng hàng của hai mắt, khiến hình ảnh tạo trên mỗi mắt từ cùng một vật không trùng khớp. Nguyên nhân có thể là vấn đề ở cơ vận nhãn ngoài (viêm cơ, chấn thương), liệt dây thần kinh sọ (dây thần kinh III, IV, VI), bệnh nhược cơ, đột quỵ, khối u hoặc tổn thương trung ương khác. Đặc điểm của song thị hai mắt là triệu chứng biến mất khi che một mắt. Triệu chứng chính: nhìn vật bị chồng lấp hoặc nhìn đôi theo hướng ngang/dọc/chéo, nghiêng hoặc xoay đầu, đau đầu, chóng mặt và rối loạn đi lại do song thị. Ở trẻ em, có thể biểu hiện bằng việc dụi mắt, nhắm một mắt hoặc nghiêng đầu.

Phương pháp điều trị

Điều trị tùy thuộc vào nguyên nhân.

• Điều trị nguyên nhân
  • Đục thủy tinh thể・mộng thịt: cải thiện sau khi phẫu thuật loại bỏ (phẫu thuật đục thủy tinh thể, cắt mộng thịt).
  • Tổn thương cơ vận nhãn ngoài/lác: phẫu thuật cơ mắt (phẫu thuật lác), điều trị bằng lăng kính, điều chỉnh quang học (kính mắt・kính áp tròng).
  • Lệch thể thủy tinh・loạn thị: kê đơn kính phù hợp, trong một số trường hợp cần phẫu thuật.
  • Bệnh nhược cơ (MG): thuốc kháng cholinesterase (như pyridostigmine), điều trị miễn dịch (globulin, steroid, thuốc ức chế miễn dịch), phẫu thuật cắt tuyến ức khi cần.
  • Mạch máu não・khối u: điều trị mạch máu・thần kinh (như thuốc chống đông, tiêu sợi huyết), phẫu thuật・xạ trị và các phương pháp điều trị tùy theo nguyên nhân thần kinh.
• Giảm triệu chứng
  • Kính lăng kính: điều chỉnh mất cân bằng sự thẳng hàng của mắt để giảm song thị hai mắt.
  • Che một mắt (bịt mắt) hoặc bảo vệ tạm thời bằng lăng kính: hỗ trợ phòng tránh tai nạn và các hoạt động hằng ngày.
  • Tiêm Botox (botulinum): được sử dụng như phương pháp điều trị thay thế hoặc hỗ trợ trong một số trường hợp lác và rối loạn vận động nhãn cầu.
• Thuốc
  • Viêm cơ vận nhãn ngoài do viêm・viêm thần kinh: steroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch.
  • Liệt thần kinh do đái tháo đường: kiểm soát đường huyết là cốt lõi (điều trị triệu chứng và theo dõi diễn tiến theo thời gian).
• Quản lý lối sống và lưu ý
  • Khuyến cáo không lái xe, làm việc trên cao hoặc vận hành máy móc trong thời gian có triệu chứng.
  • Giảm nguy cơ té ngã (cải thiện chiếu sáng, sử dụng dụng cụ hỗ trợ).
  • Tích cực kiểm soát các bệnh mạn tính (đái tháo đường, tăng huyết áp).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

Vật dụng và thông tin cần ghi chép:

• Danh sách các thuốc hiện đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn・không kê đơn・thực phẩm bổ sung)
• Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng (đột ngột hay từ từ), triệu chứng bắt đầu ở mắt nào, có biến mất khi che một mắt hay không (phân biệt song thị một mắt/hai mắt)
• Tư thế khiến song thị nặng hơn (ví dụ: nghiêng đầu), yếu tố giúp cải thiện tạm thời (ví dụ: sử dụng bịt mắt・lăng kính)
• Có chấn thương gần đây, chấn thương đầu, phẫu thuật mắt, tiền sử nhiễm trùng, bệnh toàn thân (đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tuyến giáp, bệnh thần kinh cơ) hay không
• Nếu có kết quả các xét nghiệm trước đây (khám mắt・khám thần kinh, CT/MRI, xét nghiệm máu), hãy mang theo hoặc ghi lại
• Ảnh hoặc hình ảnh ghi bằng điện thoại thông minh về biểu hiện khi xảy ra song thị (nếu có thể)

Ví dụ các câu hỏi bác sĩ thường hỏi khi khám:

• Song thị bắt đầu từ khi nào? Có xuất hiện đột ngột không?
• Khi che một mắt, triệu chứng có biến mất không?
• Triệu chứng có nặng hơn khi nghiêng đầu hoặc ở một hướng nhất định không?
• Gần đây có đau đầu dữ dội, chóng mặt, rối loạn cảm giác khi nói hoặc ở tay chân không?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Nguyên nhân gây song thị này là gì? Cần thực hiện thêm những xét nghiệm nào?
• Các lựa chọn điều trị, hiệu quả dự kiến và thời gian điều trị là bao lâu?
• Với tình trạng song thị hiện tại, tôi có được lái xe hoặc thực hiện các hoạt động nhất định không?
• Tác dụng phụ của thuốc hoặc nguy cơ của phẫu thuật là gì?

Ví dụ câu hỏi tùy theo từng bệnh

• (Khi nghi ngờ bệnh nhược cơ) Cần thực hiện những xét nghiệm máu hoặc xét nghiệm điện sinh lý (EMG) nào để kiểm tra bệnh nhược cơ? Khi nào bắt đầu điều trị miễn dịch?
• (Khi nghi ngờ song thị cấp tính, đột ngột・liệt thần kinh) Khi nào sẽ thực hiện CT/MRI hoặc chụp mạch máu (CTA/MRA) để loại trừ khả năng do mạch máu não (đột quỵ, phình động mạch)?

Lưu ý và tiên lượng

• Lưu ý
  • Song thị xuất hiện đột ngột (đặc biệt khi kèm các triệu chứng thần kinh khác) cần được đánh giá cấp cứu (loại trừ các nguyên nhân nguy hiểm như đột quỵ・phình động mạch).
  • Tránh lái xe và vận hành máy móc nguy hiểm trong thời gian có triệu chứng.
  • Song thị ở trẻ em có thể tiến triển thành giảm thị lực (nhược thị), vì vậy chẩn đoán・điều trị sớm rất quan trọng.
• Nguy cơ biến chứng
  • Ở trẻ em, nếu để kéo dài, có thể gây nhược thị (giảm thị lực một mắt).
  • Té ngã・chấn thương và suy giảm chức năng sinh hoạt hằng ngày.
  • Biến chứng thần kinh do bệnh nguyên nhân (đột quỵ, khối u tiến triển, v.v.).
• Tiên lượng
  • Tiên lượng tùy thuộc vào nguyên nhân: có thể cải thiện sau phẫu thuật đục thủy tinh thể・mộng thịt; liệt thần kinh do đái tháo đường thường tự hồi phục trong vòng vài tháng khi kiểm soát đường huyết (thường 3–6 tháng). Tổn thương mạch máu não・hệ thần kinh có diễn tiến khác nhau tùy theo nguyên nhân và điều trị. Bệnh nhược cơ có thể cải thiện khi được điều trị miễn dịch phù hợp, nhưng có thể tái phát và diễn tiến mạn tính.