Tóm tắt bệnh võng mạc do đái tháo đường
1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh
- Tình trạng tăng đường huyết mạn tính do đái tháo đường làm tổn thương các vi mạch của võng mạc, gây tăng tính thấm thành mạch, tắc mạch và thiếu máu cục bộ. Khi các yếu tố như VEGF tăng lên tại vùng thiếu máu cục bộ, các mạch máu tân sinh (mạch máu bất thường) có thể hình thành và tiến triển thành xuất huyết, bong võng mạc do co kéo. Khi dịch tích tụ tại hoàng điểm, phù hoàng điểm do đái tháo đường (DME) sẽ làm giảm thị lực trung tâm.
- Phân loại chính
- Bệnh võng mạc đái tháo đường không tăng sinh (NPDR): chủ yếu có các tổn thương vi mạch (vi xuất huyết, xuất huyết dạng đốm, phù, v.v.).
- Bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (PDR): xuất hiện mạch máu tân sinh, có nguy cơ xuất huyết dịch kính và bong võng mạc do co kéo.
- Phù hoàng điểm do đái tháo đường (DME): gây giảm thị lực do thâm nhiễm hoặc phù hoàng điểm (có thể xảy ra ở mọi giai đoạn).
- Triệu chứng chính
- Giai đoạn đầu thường không có triệu chứng. Khi có triệu chứng, có thể giảm thị lực, ruồi bay (nhìn thấy các vật thể trôi nổi), nhìn méo hình (vật thể trông như bị biến dạng), chớp sáng, khiếm khuyết thị trường, giảm thị lực ban đêm, v.v. Khi xuất huyết dịch kính cấp tính hoặc bong võng mạc xảy ra, có thể xuất hiện mất thị lực đột ngột hoặc khiếm khuyết thị trường như có màn che.
2) Phương pháp điều trị và lưu ý
- Nguyên tắc
- Kiểm soát các yếu tố nguy cơ toàn thân: đường huyết (cá thể hóa mục tiêu A1c), huyết áp (mục tiêu khuyến nghị được quyết định tùy theo tình trạng của bệnh nhân), lipid (đặc biệt là LDL), cai thuốc lá. Kiểm soát toàn thân giúp trì hoãn sự khởi phát và tiến triển của bệnh.
- Điều trị tại chỗ và điều trị nhãn khoa
- Theo dõi: theo dõi định kỳ khi tổn thương không tăng sinh nhẹ hoặc chưa ảnh hưởng đến hoàng điểm.
- Điều trị bằng laser
- Laser khu trú (laser focal/grid): được sử dụng cho phù hoàng điểm nằm hơi lệch khỏi trung tâm (hiện nay thường được sử dụng phối hợp với điều trị bằng thuốc hoặc có vai trò hỗ trợ).
- Quang đông toàn võng mạc (PRP): giảm nguy cơ mù trong bệnh võng mạc tăng sinh thông qua việc làm đông các mạch máu tân sinh.
- Tiêm kháng-VEGF tại chỗ (tiêm nội nhãn)
- Chủ yếu được sử dụng như phương pháp điều trị tiêu chuẩn cho phù hoàng điểm và tổn thương tăng sinh (ví dụ: aflibercept, ranibizumab; trong lâm sàng, bevacizumab thường được sử dụng ngoài chỉ định). Cần tiêm định kỳ; quyết định điều trị dựa trên hiệu quả, khoảng cách giữa các lần tiêm và chi phí.
- Chế phẩm steroid (dạng cấy ghép hoặc tiêm nội nhãn)
- Có hiệu quả đối với DME, nhưng có nguy cơ tăng nhãn áp và tiến triển đục thủy tinh thể, do đó chỉ định và lựa chọn bệnh nhân rất quan trọng (ví dụ: implant dexamethasone, fluocinolone).
- Điều trị phẫu thuật (cắt dịch kính, vitrectomy)
- Cần phẫu thuật loại bỏ trong trường hợp xuất huyết dịch kính không tự hồi phục, bong võng mạc do co kéo, màng tăng sinh xơ lan rộng, v.v.
- Tác dụng phụ chính của điều trị
- Tiêm nội nhãn: nhiễm trùng (viêm nội nhãn), xuất huyết, tăng nhãn áp tạm thời.
- Steroid: tăng nhãn áp, tiến triển đục thủy tinh thể.
- Laser: khiếm khuyết thị trường, giảm thị lực ban đêm, tổn thương hoàng điểm (nếu điều trị quá mức), v.v.
- Phẫu thuật: xuất huyết, rách/bong võng mạc, nhiễm trùng, v.v.
- Tiên lượng
- Có thể giảm đáng kể nguy cơ mù nếu phát hiện sớm và điều trị thích hợp. Việc hoàng điểm có bị ảnh hưởng hay không rất quan trọng đối với tiên lượng thị lực trung tâm. Tiên lượng thay đổi đáng kể tùy theo giai đoạn tiến triển.
3) Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm thuốc uống, insulin, thuốc chống đông) hoặc vỏ túi thuốc
- Nhật ký đường huyết gần đây (tự đo) và kết quả xét nghiệm hemoglobin A1c (nếu có thể, ghi rõ ngày xét nghiệm)
- Các trị số huyết áp gần đây (giá trị đo tại nhà)
- Kết quả khám mắt trước đây (ảnh đáy mắt, OCT, chụp mạch huỳnh quang đáy mắt, v.v.) và đĩa CD/ảnh kết quả xét nghiệm (nếu có)
- Nhật ký thay đổi triệu chứng (thời điểm bắt đầu thay đổi thị lực, ruồi bay/chớp sáng/rối loạn thị trường như có màn che, v.v.)
- Tình trạng mang thai (đối với nữ) và tiền sử điều trị nhãn khoa (tiêm, laser, phẫu thuật, v.v.)
- Thông tin cần ghi chú khi khám ngoại trú
- Thời điểm khám mắt lần cuối, khoảng cách theo dõi được khuyến nghị, các xét nghiệm cần thiết (OCT, chụp mạch huỳnh quang đáy mắt, v.v.), kế hoạch điều trị (khả năng tiêm, laser, phẫu thuật)
- Triệu chứng cần kiểm tra trước khi đến khám ngoại trú (dấu hiệu cấp cứu)
- Giảm thị lực đột ngột, xuất hiện nhiều ruồi bay/chớp sáng mới, khiếm khuyết thị trường như có màn che rủ xuống → cần được đánh giá nhãn khoa cấp cứu ngay lập tức
4) Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Bệnh võng mạc của tôi hiện đang ở giai đoạn nào (không tăng sinh/tăng sinh, có ảnh hưởng đến hoàng điểm hay không)?
- Các lựa chọn điều trị được khuyến nghị là gì, và hiệu quả dự kiến cùng tác dụng phụ của từng phương pháp là gì?
- Tôi có thể không bắt đầu điều trị mà chỉ theo dõi không, và khoảng cách theo dõi sẽ như thế nào?
- Nếu điều trị bằng tiêm (kháng-VEGF hoặc steroid), khoảng cách giữa các lần tiêm và thời gian điều trị dự kiến là bao lâu?
- Tôi cần điều chỉnh việc kiểm soát các bệnh toàn thân (đường huyết, huyết áp, lipid) như thế nào?
5) Ví dụ câu hỏi dành riêng cho từng bệnh (1–2 câu)
- Trong trường hợp của tôi (dựa trên kết quả xét nghiệm), có phù hoàng điểm không? Nếu hoàng điểm bị ảnh hưởng, khả năng phục hồi thị lực trung tâm là bao nhiêu?
- Nếu được khuyến nghị điều trị bằng tiêm kháng-VEGF, thời điểm dự kiến cải thiện thị lực và tiêu chí ngừng tiêm (không đáp ứng hoặc tiêu chí tái phát) là gì?
Tham khảo: Bệnh võng mạc do đái tháo đường đòi hỏi phát hiện sớm và kiểm soát các yếu tố nguy cơ toàn thân; ngay cả khi không có triệu chứng, việc khám đáy mắt định kỳ và theo dõi bằng OCT/chụp mạch huỳnh quang đáy mắt khi cần thiết là bắt buộc. Khi xuất hiện triệu chứng cấp cứu, cần đi khám bác sĩ chuyên khoa ngay lập tức.