Loạn thị

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Loạn thị là một tật khúc xạ trong đó độ cong của giác mạc hoặc thủy tinh thể (chủ yếu là giác mạc) dốc hơn hoặc phẳng hơn theo một hướng, giống như đường tóc, khiến các tia sáng không hội tụ được vào một điểm trên các mặt phẳng tán sắc khác nhau (một trục và trục kia). Do đó, hình ảnh có thể bị mờ hoặc nhìn thành hai hình.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh:
  • Nguyên nhân chính: Độ cong không đối xứng của giác mạc (giác mạc loạn thị). Sự không đối xứng của thủy tinh thể (loạn thị do khúc xạ) cũng có thể là nguyên nhân.
  • Có thể liên quan đến khuynh hướng di truyền, áp lực kéo dài của mí mắt (như sụp mí), mộng thịt (mô da phát triển vào giác mạc), hoặc những thay đổi sau chấn thương giác mạc và phẫu thuật.
  • Loạn thị được chia thành loạn thị đều (hai trục chính vuông góc với nhau) và loạn thị không đều (các trục chính không cố định do bề mặt giác mạc không đều).
• Triệu chứng chính:
  • Nhìn mờ cả ở xa và ở gần (không chỉ nhìn giống như cận thị).
  • Thị lực giảm, vật thể nhìn thành hai hình hoặc bị biến dạng.
  • Mỏi mắt, đau đầu, đau mắt hoặc đỏ mắt.
  • Ở trẻ em, nguy cơ giảm phát triển thị lực hoặc nhược thị (trong trường hợp loạn thị trội ở một bên).

Phương pháp điều trị

• Điều chỉnh không phẫu thuật:
  • Kính mắt: Điều chỉnh tật khúc xạ bằng tròng kính trụ (cylinder) dành cho loạn thị. Đây là phương pháp phổ biến và an toàn nhất.
  • Kính áp tròng:
    • Kính áp tròng mềm toric (thường được sử dụng cho loạn thị mức độ nhẹ đến trung bình).
    • Kính thấm khí cứng (RGP) có thể cải thiện độ rõ nét bằng cách bù trừ sự không đều của giác mạc (có lợi trong loạn thị không đều).
• Điều trị phẫu thuật:
  • Phẫu thuật khúc xạ bằng laser (LASIK/PRK/LASEK, v.v.): Trong trường hợp loạn thị đều, có thể điều chỉnh bằng cách tạo hình giác mạc để điều chỉnh trục. Cần đánh giá chỉ định và nguy cơ.
  • SMILE: Có thể điều chỉnh loạn thị trong một số trường hợp.
  • Đặt kính nội nhãn toric khi phẫu thuật đục thủy tinh thể: Đồng thời điều chỉnh loạn thị ở bệnh nhân đục thủy tinh thể.
  • Trong trường hợp bề mặt nhãn cầu không đều (như mộng thịt), cần điều trị tổn thương rồi đánh giá lại.
• Quản lý khác:
  • Trẻ em: Khuyến nghị khám sớm và đeo kính để phát triển thị lực; trong trường hợp nặng, cần điều trị nhược thị (như bịt mắt).
  • Quản lý sinh hoạt: Nghỉ ngơi sau khi làm việc ở khoảng cách gần trong thời gian dài (như quy tắc 20-20-20), duy trì ánh sáng phù hợp, vệ sinh kính áp tròng.
• Lưu ý:
  • Kiểm tra thị lực định kỳ để theo dõi thay đổi độ kính.
  • Khi sử dụng kính áp tròng, cần tuân thủ hướng dẫn sử dụng và bảo quản vì có nguy cơ nhiễm trùng (viêm giác mạc).
  • Cần kiểm tra chuyên sâu trước phẫu thuật laser (đánh giá độ dày giác mạc, bản đồ giác mạc, tình trạng khô mắt, v.v.). Sau phẫu thuật, hiếm khi có thể xảy ra các biến chứng như giãn giác mạc (ectasia).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị:
  • Mang theo kính mắt và kính áp tròng đang sử dụng (đơn kính hoặc kính áp tròng).
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc nhỏ mắt) và tiền sử phẫu thuật hoặc chấn thương mắt.
  • Kết quả kiểm tra thị lực trước đây hoặc bản đồ giác mạc và các kết quả xét nghiệm (nếu có).
  • Ghi chép thay đổi triệu chứng: bắt đầu thay đổi từ khi nào, sự khác biệt giữa một bên và hai bên, thay đổi theo những tình huống cụ thể (mệt mỏi, ánh sáng), v.v.
• Lưu ý trước khi kiểm tra:
  • Người đeo kính áp tròng cần ngừng đeo kính trong một khoảng thời gian nhất định trước khi kiểm tra (từ vài giờ đến vài ngày tùy loại kiểm tra; tuân theo chỉ định của bác sĩ).
• Ví dụ mô tả triệu chứng ngắn gọn có thể trình bày với bác sĩ tại phòng khám:
  • “Trong 2 tháng gần đây, tôi nhìn mờ cả ở khoảng cách gần và xa, và cảm thấy mệt hơn vào buổi tối.”
  • “Dù đã đổi kính nhưng tôi vẫn nhìn chữ thành hai hình.”
• Nội dung nhân viên y tế có thể hỏi khi khám:
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng, diễn biến thay đổi, tiền sử gia đình (loạn thị hoặc tật khúc xạ), thói quen ngủ và làm việc, việc sử dụng kính áp tròng, v.v.

Ví dụ các câu hỏi chung dành cho bác sĩ

• "Loạn thị của tôi ở mức độ nào (độ kính), cụ thể là bao nhiêu?"
• "Giữa kính mắt và kính áp tròng, phương pháp điều chỉnh nào phù hợp nhất với tôi?"
• "Tác dụng phụ của thuốc này (thuốc nhỏ mắt hoặc thuốc uống) là gì?"
• "Có thể loại bỏ hoàn toàn loạn thị bằng phẫu thuật laser không? Ưu điểm, nhược điểm và nguy cơ của phẫu thuật là gì?"
• "Tiên lượng như thế nào? Thị lực của tôi có khả năng xấu đi thêm trong tương lai không?"
• "Trong sinh hoạt, tôi cần lưu ý những gì (chăm sóc kính áp tròng, nghỉ ngơi khi làm việc, v.v.)?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng trường hợp bệnh

• Dành cho người chăm sóc bệnh nhi: "Loạn thị của trẻ có nguy cơ tiến triển thành nhược thị không? Khi nào nên bắt đầu điều chỉnh thị lực hoặc điều trị nhược thị?"
• Dành cho người đang cân nhắc phẫu thuật: "Xin hãy giải thích liệu kết quả bản đồ giác mạc của tôi có phù hợp với phẫu thuật (LASIK/LASEK/kính nội nhãn toric) không, và liệu phẫu thuật có bị hạn chế do độ dày giác mạc, khô mắt hoặc các yếu tố khác không."