Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Rối loạn khớp thái dương hàm (Temporomandibular joint disorders, TMD) là tên gọi chung của nhiều tình trạng xảy ra ở các cơ nhai và khớp thái dương hàm (khớp hàm).
- Nguyên nhân/sinh lý bệnh: Chấn thương, nghiến răng mạn tính (bruxism)·siết chặt răng, sai khớp cắn, tình trạng căng cơ do stress cùng tham gia phức tạp. Sự bất thường về vị trí của đĩa khớp trong khớp hoặc tình trạng viêm và biến đổi thoái hóa ở cơ·khớp gây đau và rối loạn chức năng.
- Triệu chứng chính: Tiếng động ở khớp hàm (tiếng lách cách·tách), đau hàm, đau lan đến tai·má·thái dương, đau đầu, hạn chế há miệng (đóng mở miệng) hoặc rối loạn há miệng (kẹt hàm hoặc không thể há miệng).
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc điều trị: Hầu hết ưu tiên điều trị bảo tồn (không phẫu thuật). Điều trị theo từng bước tùy theo triệu chứng và nguyên nhân.
- Điều trị không phẫu thuật
- Liệu pháp hành vi/nhận thức hành vi: Điều chỉnh thói quen xấu (nghiến răng·siết chặt răng), quản lý stress, tập thư giãn.
- Vật lý trị liệu: Chườm ấm, siêu âm, laser, xoa bóp, kéo giãn và hướng dẫn bài tập khớp hàm.
- Khí cụ khớp cắn (máng nhai/máng khớp cắn): Đeo vào ban đêm để ổn định khớp cắn và giảm căng cơ.
- Điều trị bằng thuốc: Thuốc chống viêm giảm đau không steroid (NSAIDs), thuốc giãn cơ (ngắn hạn), và khi cần có thể dùng thuốc giảm đau·thuốc chống trầm cảm trong thời gian ngắn (nhằm kiểm soát đau mạn tính), v.v.
- Điều trị can thiệp/phẫu thuật
- Có thể lựa chọn tiêm trong khoang khớp (steroid, hyaluronic acid) hoặc bơm rửa khớp (rửa khớp).
- Nếu không cải thiện bằng điều trị bảo tồn·can thiệp hoặc xác định có bất thường cấu trúc (di lệch đĩa khớp nghiêm trọng·bệnh khớp thoái hóa, v.v.), có thể cân nhắc chỉnh sửa bằng phẫu thuật (phẫu thuật nội soi khớp hoặc phẫu thuật mở).
- Quản lý sinh hoạt và lưu ý
- Tránh thức ăn cứng và dai, tránh há miệng quá mức (không há miệng quá to), chườm ấm để giảm căng cơ.
- Cải thiện stress·vệ sinh giấc ngủ; nếu nghiến răng ban đêm nghiêm trọng, cân nhắc sử dụng khí cụ khớp cắn.
- Biến chứng và tiên lượng
- Nếu để kéo dài không điều trị, có thể gây viêm khớp, đau mạn tính, bất đối xứng hàm; trường hợp nghiêm trọng có thể gây bất tiện trong sinh hoạt hằng ngày do hạn chế há miệng.
- Nhìn chung, tỷ lệ cải thiện với điều trị bảo tồn cao, nhưng trong một số trường hợp tiếng động ở khớp khó biến mất hoàn toàn.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng và thông tin cần chuẩn bị
- Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
- Bản sao kết quả các xét nghiệm trước đây liên quan đến nha khoa·khớp hàm (X-quang, MRI, điện cơ, v.v.) nếu có
- Thời điểm bắt đầu và diễn tiến triệu chứng (bắt đầu khi nào, do nguyên nhân hoặc sự việc nào)
- Vị trí và mức độ đau (thang điểm đau 0–10), có đau lan hay không
- Khoảng cách há miệng tối đa (nếu có thể, đo bằng mm), tần suất và tình huống gây ra tiếng lách cách·kẹt·khóa hàm
- Thói quen ngủ (có nghi ngờ nghiến răng ban đêm hay không), các yếu tố gây stress, tiền sử chấn thương gần đây (hàm·mặt)
- Các phương pháp điều trị đã thử (vật lý trị liệu, đeo máng nhai, v.v.) và hiệu quả
- Tài liệu hữu ích để cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
- Ảnh (tình trạng bất đối xứng của hàm, tình huống hạn chế há miệng)
- Nhật ký đau (ghi lại các yếu tố làm nặng triệu chứng và thời điểm xuất hiện)
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ dự kiến và thời gian dùng của thuốc này (thuốc giảm đau·thuốc giãn cơ được kê đơn) là như thế nào?
- Khi nào cần bắt đầu đeo khí cụ khớp cắn (máng nhai), và cần sử dụng trong bao lâu?
- Tiên lượng tình trạng của tôi như thế nào, và trong sinh hoạt tôi cần đặc biệt lưu ý điều gì?
Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Tiếng động ở khớp hàm của tôi (tiếng lách cách) có khả năng kéo dài đến khi nào, và có thể làm giảm hoặc ngừng tiếng động này không?
- Nếu không cải thiện sau điều trị bảo tồn trên diện rộng, tiêu chí cụ thể để khuyến nghị phẫu thuật (nội soi khớp hoặc phẫu thuật mở) là gì?