Hội chứng chóp xoay

Mô tả bệnh (nguyên nhân và sinh lý bệnh, triệu chứng chính)

• Định nghĩa: Đây là bệnh xảy ra ở các chi được chia thành các khoang bởi các đường mạc bao quanh cơ, thần kinh và mạch máu; áp lực trong khoang tăng lên, làm cản trở tuần hoàn tại chỗ và gây thiếu máu cục bộ, hoại tử mô (hội chứng khoang). Có thể gặp thể cấp tính và thể mạn tính (do vận động).
• Nguyên nhân chính (tóm tắt): Gãy xương (đặc biệt là xương chày), tổn thương hoặc chèn ép mô mềm (băng, bó bột, chèn ép tại chỗ), chảy máu (tổn thương mạch máu, thuốc chống đông, bệnh máu khó đông), thiếu máu cục bộ–tái tưới máu, sử dụng cơ quá mức (vận động mạnh, co giật), bỏng/cóng, xâm nhập của dịch tiêm, v.v.
• Sinh lý bệnh: Áp lực trong khoang tăng → mao mạch và tĩnh mạch bị tắc nghẽn → phù mô nặng hơn (vòng xoắn tuần hoàn ác tính) → giảm tưới máu động mạch → thiếu máu cục bộ và hoại tử cơ, thần kinh. Hoại tử mô có thể xảy ra trong vài giờ (thông thường 4–8 giờ).
• Triệu chứng chính (các dấu hiệu kinh điển): Đau dữ dội (đau không thuyên giảm dù nghỉ ngơi hoặc dùng thuốc giảm đau), đau khi ấn quá mức so với mức độ đau thông thường, cảm giác căng cứng khi sờ, da nhợt, phù, giảm cảm giác/tê bì, rối loạn vận động (giảm sức cơ hoặc liệt), ở giai đoạn cuối mất mạch ngoại vi (không bắt được mạch).

Phương pháp điều trị

• Xử trí ban đầu cấp cứu
  • Lập tức loại bỏ nguyên nhân chèn ép như băng, bó bột, băng vết thương.
  • Đặt chi ngang mức tim (không nâng cao hơn tim) (nâng quá cao có thể làm giảm tưới máu).
  • Kiểm soát đau và theo dõi: liên tục theo dõi thần kinh–mạch máu, theo dõi lượng và màu nước tiểu (khi cơ bị hoại tử có thể xảy ra myoglobin niệu, có nguy cơ suy thận).
  • Nếu nguyên nhân là chảy máu, kiểm soát chảy máu (cầm máu, phẫu thuật mạch máu) và cân nhắc đảo ngược tác dụng của thuốc chống đông (theo đánh giá của nhân viên y tế).
• Hỗ trợ chẩn đoán và tiêu chuẩn
  • Đo áp lực trong khoang: thường sử dụng giá trị tuyệt đối >30 mmHg làm tiêu chuẩn nghi ngờ. Hoặc nếu “diastolic BP − compartment pressure” (áp lực Δ) <30 mmHg thì nguy cơ thiếu máu cục bộ cao.
• Điều trị phẫu thuật
  • Mở cân (fasciotomy, emergency fasciotomy): phương pháp điều trị cấp cứu tiêu chuẩn để giải phóng áp lực. Nếu lo ngại mô bị sụp đổ hoặc hoại tử, cần thực hiện ngay.
  • Nếu có mô hoại tử, thực hiện cắt lọc mô hoại tử và các phẫu thuật bổ sung (tái tạo, khâu da/ghép vạt da, v.v.).
• Điều trị bảo tồn/không phẫu thuật
  • Hội chứng khoang mạn tính do vận động: điều chỉnh hoạt động (ngừng bài tập gây bệnh), vật lý trị liệu (kéo giãn, điều chỉnh sức cơ và độ linh hoạt), dụng cụ chỉnh hình, điều chỉnh giày dép, v.v. Nếu triệu chứng kéo dài, cân nhắc mở cân.
• Thuốc và các phương pháp khác
  • Kiểm soát đau (thuốc giảm đau), khi cần dùng kháng sinh (khi có vết thương hở hoặc nghi ngờ nhiễm trùng), truyền dịch và bảo vệ thận (khi nghi ngờ myoglobin niệu có thể kiềm hóa nước tiểu, truyền nhiều dịch, v.v.; cần xử trí vấn đề về thận).
• Liên quan đến tiên lượng
  • Nếu phẫu thuật đúng thời điểm, có khả năng phục hồi chức năng bình thường (khác nhau tùy tài liệu và dữ liệu; tài liệu được cung cấp: khoảng 68% phục hồi chức năng bình thường khi phẫu thuật đúng thời điểm). Ngược lại, nếu phẫu thuật sau hơn 12 giờ, tỷ lệ phục hồi bình thường giảm mạnh (theo dữ liệu, khoảng 8%).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Thông tin/vật dụng cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (đặc biệt gồm thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu và thuốc đảo ngược tác dụng chống đông).
  • Có chấn thương, gãy xương, phẫu thuật hoặc bó bột gần đây hay không; thời điểm bắt đầu sử dụng băng hoặc dụng cụ chỉnh hình.
  • Thời điểm bắt đầu đau, tính chất và mức độ đau (định lượng bằng con số), đau có cải thiện khi nghỉ ngơi hay không.
  • Thay đổi cảm giác và vận động ở tay chân (bắt đầu từ khi nào, ở vị trí nào), màu nước tiểu (có màu nâu sẫm hoặc tiểu ra máu hay không).
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu, chẩn đoán hình ảnh, áp lực khoang đã được đo, v.v.).
• Các mục quan trọng nhân viên y tế có thể hỏi khi khám ngoại trú
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến triệu chứng (triệu chứng xuất hiện đột ngột hay từ từ?).
  • Tiền sử chấn thương, bó bột, tiêm và vận động gần đây.
  • Có dùng thuốc chống đông hay không và có xu hướng chảy máu hay không.
• Ví dụ câu hỏi (bệnh nhân→bác sĩ)
  • Tác dụng phụ của thuốc này (hoặc phương pháp điều trị này) là gì?
  • Trường hợp của tôi có nhất thiết phải phẫu thuật không? Có thể chờ đến khi nào?
  • Thời gian hồi phục và quá trình phục hồi chức năng sau phẫu thuật sẽ như thế nào?

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Theo bác sĩ, nguyên nhân chính xác của bệnh này là gì (nguyên nhân phù hợp với tình trạng của tôi)?
• Đã đo áp lực trong khoang chưa? Kết quả được diễn giải như thế nào (giá trị tuyệt đối so với áp lực Δ)?
• Đây có phải là tình huống cần phẫu thuật ngay không, hay có thể thử điều trị bảo tồn?
• Các biến chứng do phẫu thuật (mở cân) và quá trình hồi phục sẽ như thế nào?
• Cần điều chỉnh lối sống và việc tập luyện như thế nào để giảm nguy cơ tái phát trong tương lai?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Nếu xảy ra sau khi gãy xương hoặc bó bột gần đây: “Nếu sau khi tháo bột (hoặc tháo băng) mà cơn đau và bất thường cảm giác vẫn tiếp diễn, thì khi nào sẽ quyết định bước tiếp theo (đo áp lực hoặc phẫu thuật)?”
• Nếu đang dùng thuốc chống đông: “Tôi cần kiểm soát thuốc chống đông đang dùng như thế nào (có cần ngừng hoặc đảo ngược tác dụng trước phẫu thuật không, và thời điểm nào)?”

Lưu ý bổ sung

• Nếu có dấu hiệu cấp cứu (đau dữ dội không giảm dù nghỉ ngơi, mất nhanh cảm giác hoặc vận động, da nhợt, không bắt được mạch, v.v.), khuyến nghị lập tức đến khoa cấp cứu và khám chuyên khoa chấn thương chỉnh hình.
• Có thể tự nới lỏng hoặc tháo băng, bó bột quá chặt, nhưng nếu triệu chứng vẫn tiếp diễn sau khi tháo, cần lập tức đến cơ sở y tế.