Gãy xương do quá tải

• Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

  • Định nghĩa và sinh lý bệnh
    • Gãy xương do mỏi (Stress fracture) là tình trạng xảy ra các vi gãy xương do áp lực cơ học lặp đi lặp lại và tích lũy, không liên quan đến chấn thương. Khi cơ bị mỏi, khả năng hấp thụ chấn động giảm, làm tăng tải trọng truyền lên xương, từ đó hình thành các vi nứt; khi bị kích thích lặp lại, các vết nứt sẽ tiến triển.
    • Các vị trí thường xảy ra: xương chày (xương ống chân), xương bàn chân, xương cổ chân (mu bàn chân/khu vực quanh mắt cá), xương mác, xương đùi (đặc biệt gần vùng chậu và đùi), gót chân và các vị trí chịu trọng lượng nhiều khác.
  • Nguyên nhân chính và yếu tố nguy cơ
    • Tăng đột ngột khối lượng vận động (quãng đường, cường độ, tần suất), các hoạt động lặp lại gây chấn động như chạy hoặc nhảy quá mức
    • Vận động đường dài trên bề mặt cứng, giày có khả năng hấp thụ chấn động kém
    • Bất thường về cơ sinh học như bàn chân bẹt, nghiêng trong/nghiêng ngoài quá mức
    • Ở nữ vận động viên: cung cấp năng lượng thấp, vô kinh, giảm mật độ xương (bộ ba bất thường ở nữ vận động viên)
    • Hút thuốc, uống quá nhiều rượu, loãng xương, sử dụng steroid, bệnh mạn tính (như đái tháo đường)
  • Triệu chứng
    • Giai đoạn đầu: đau khu trú khi hoạt động (ban đầu cải thiện khi nghỉ), đau và cứng khi bước chân đầu tiên vào buổi sáng
    • Khi tiến triển: đau kéo dài ngay cả khi nghỉ, không thể chịu trọng lượng, có thể có đau khi ấn tại chỗ hoặc sưng
    • Một số trường hợp không có triệu chứng và được phát hiện tình cờ

• Phương pháp điều trị

  • Chẩn đoán
    • X-quang: có thể bình thường trong giai đoạn đầu (10–14 ngày đầu). Tăng biến đổi xương (tăng sinh xương) hoặc đường gãy có thể được quan sát sau đó.
    • Xét nghiệm bổ sung: nếu nghi ngờ có triệu chứng nhưng X-quang âm tính, cân nhắc MRI (độ nhạy cao), chụp xạ hình xương (bone scan), CT (đánh giá chi tiết về giải phẫu).
  • Điều trị bảo tồn (lựa chọn đầu tay trong đa số trường hợp)
    • Hạn chế hoạt động và giảm chịu trọng lượng: có thể cần hoàn toàn không chịu trọng lượng (tùy vị trí và mức độ nghiêm trọng).
    • Cố định bảo vệ: cố định bằng nẹp, dụng cụ chỉnh hình, bó bột và các phương pháp khác.
    • Kiểm soát đau: sử dụng NSAIDs trong thời gian ngắn (theo chỉ định của bác sĩ), dùng thuốc giảm đau khi cần.
    • Vật lý trị liệu: phục hồi sức mạnh và độ linh hoạt bằng các bài tập không chịu trọng lượng như vận động dưới nước cường độ thấp, bơi lội, đạp xe tại chỗ.
    • Dinh dưỡng và quản lý lối sống: kiểm tra và bổ sung canxi, vitamin D; duy trì cân nặng và mức cung cấp năng lượng phù hợp; bỏ thuốc lá và hạn chế rượu.
    • Phục hồi chức năng và trở lại hoạt động từng bước: tăng dần mức chịu tải sau khi hết triệu chứng (theo hướng dẫn của bác sĩ/nhà vật lý trị liệu).
  • Điều trị phẫu thuật
    • Chỉ định: gãy hoàn toàn (trường hợp có di lệch), vị trí nguy cơ cao (ví dụ: mặt chịu lực kéo của cổ xương đùi, vùng trước không điển hình của xương chày hoặc vùng phía sau có nguy cơ cao), hoặc không liền xương hay đau kéo dài do điều trị bảo tồn thất bại.
    • Phương pháp phẫu thuật: nắn chỉnh và cố định ổ gãy bằng cố định trong (kim, nẹp kim loại, vít) và các phương pháp khác; trong trường hợp hiếm gặp có thể cần ghép xương.
  • Lưu ý (trong và sau điều trị)
    • Nếu điều trị trì hoãn, bệnh có thể tiến triển thành gãy hoàn toàn, chậm liền xương hoặc không liền xương; do đó, nên khám chuyên khoa nếu đau kéo dài trên 1–2 tuần.
    • Trở lại hoạt động quá sớm và quá sức có thể gây tái phát hoặc làm bệnh nặng hơn.
    • Sử dụng NSAIDs dài ngày có thể ảnh hưởng đến quá trình liền xương, vì vậy cần trao đổi với bác sĩ.

• Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

  • Vật dụng cần chuẩn bị
    • Ghi chép về thời điểm bắt đầu và diễn biến của cơn đau (khi nào, đau nặng hơn sau hoạt động nào)
    • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm steroid, thuốc chống đông máu và các thuốc khác)
    • Tiền sử gãy xương, loãng xương, phẫu thuật; ở nữ, chuẩn bị thông tin về chu kỳ kinh nguyệt (có vô kinh hay không)
    • Tình trạng ăn uống và dinh dưỡng (thay đổi cân nặng, lượng thức ăn), việc sử dụng thực phẩm bổ sung (canxi, vitamin D)
    • Kết quả chẩn đoán hình ảnh đã thực hiện (nếu có: tệp và phiếu kết quả X-quang, MRI, CT)
    • Thay đổi về khối lượng vận động (gần đây có tăng lượng luyện tập hay không), loại giày và thông tin về bề mặt tập luyện
  • Những điều cần cho bác sĩ xem tại phòng khám
    • Hình vẽ hoặc ảnh đánh dấu vị trí đau (nếu có thể)
    • Các yếu tố làm đau nặng hơn hoặc giảm đau (khi chịu trọng lượng, trong lúc chạy và các tình huống khác)

• Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

  • Làm thế nào để xác định chắc chắn rằng cơn đau này thực sự là gãy xương do mỏi?
  • Cần thực hiện những xét nghiệm nào (MRI, xạ hình xương, v.v.) và khi nào nên thực hiện?
  • Điều trị bảo tồn sẽ cải thiện trong bao lâu? Khi nào tôi có thể trở lại tập thể dục (chạy bộ)?
  • Tiêu chí cần phẫu thuật và thời gian hồi phục dự kiến là như thế nào?
  • Để phòng ngừa tái phát, tôi cần điều chỉnh những gì trong chế độ ăn, việc tập luyện và giày dép?

• Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

  • Trong trường hợp của tôi (vị trí: ví dụ xương ống chân/xương bàn chân), điều trị bảo tồn có đủ không, hay cần cân nhắc phẫu thuật?
  • Tôi bị rối loạn kinh nguyệt (vô kinh); điều này ảnh hưởng thế nào đến quá trình liền xương hoặc nguy cơ tái phát, và cần quản lý hormone, dinh dưỡng ra sao?

(Tóm tắt tham khảo) Trong giai đoạn đầu, X-quang có thể cho kết quả bình thường; nếu triệu chứng kéo dài, cần đánh giá bổ sung bằng MRI hoặc xạ hình xương. Đa số trường hợp cải thiện với hạn chế hoạt động, cố định bảo vệ và phục hồi chức năng không chịu trọng lượng; tuy nhiên, có thể cần phẫu thuật cố định nếu tổn thương ở vị trí nguy cơ cao hoặc điều trị bảo tồn thất bại. Xét nghiệm phù hợp và quản lý sớm, kế hoạch phục hồi chức năng, cùng với điều chỉnh dinh dưỡng và lối sống rất quan trọng đối với tiên lượng và phòng ngừa tái phát.