Rối loạn khớp thái dương-hàm

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Là thuật ngữ chung chỉ nhiều rối loạn xảy ra ở khớp thái dương-hàm dưới (khớp hàm) và các cơ nhai. Các triệu chứng thường gặp gồm tiếng động ở khớp (tiếng lách cách hoặc tách), đau hàm, khó há hoặc ngậm miệng (rối loạn đóng・mở miệng), đau đầu, đau lan (đến tai・thái dương・má, v.v.).
• Nguyên nhân chính: Chấn thương (bầm dập・va đập), thói quen nghiến răng hoặc siết chặt răng mạn tính (bruxism), nhai quá nhiều thức ăn cứng・dai và căng thẳng tâm lý là những yếu tố khởi phát chính.
• Tóm tắt sinh lý bệnh: Những bất thường ở sụn・đĩa khớp (đĩa khớp), tình trạng căng quá mức của các cơ quanh khớp, hoặc những thay đổi thoái hóa hay viêm ở bề mặt khớp gây đau, hạn chế vận động và tiếng động. Ở giai đoạn đầu, đau cơ và rối loạn chức năng thường là biểu hiện chủ yếu; khi tiến triển, có thể xảy ra thay đổi cấu trúc khớp (viêm khớp, di lệch đĩa khớp ra trước, v.v.).

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc: Ưu tiên điều trị bảo tồn (không phẫu thuật). Tùy theo mức độ triệu chứng・rối loạn chức năng, tiếp cận theo từng bước bằng thuốc・vật lý trị liệu・khí cụ nha khoa・tiêm・phẫu thuật.
• Điều trị không dùng thuốc・không xâm lấn
  • Điều chỉnh lối sống: Tránh thức ăn cứng・dai, không há miệng quá mức, quản lý căng thẳng, giảm thói quen siết chặt răng (tập thư giãn), v.v.
  • Vật lý trị liệu: Chườm ấm, điều trị bằng siêu âm・laser, các bài tập kéo giãn và tăng cường cơ・khớp, điều trị bằng tay, v.v.
  • Liệu pháp hành vi/tâm lý: Kiểm soát căng thẳng・lo âu, tập luyện liên quan đến nghiến răng (bruxism).
  • Khí cụ khớp cắn (máng nhai): Khí cụ khớp cắn dạng ổn định (đeo ban đêm) giúp giảm căng cơ và bảo vệ khớp.
• Điều trị bằng thuốc
  • Dùng thuốc giảm đau/kháng viêm (NSAIDs) để kiểm soát đau・viêm.
  • Dùng thuốc giãn cơ (ngắn hạn) để giảm căng cơ.
  • Chỉ đối với đau mạn tính, có thể cân nhắc thuốc giảm đau như thuốc chống trầm cảm ba vòng liều thấp.
• Tiêm・thủ thuật
  • Tiêm trong khớp: Hyaluronic acid hoặc steroid (lựa chọn tùy theo triệu chứng・chẩn đoán), hiệu quả có giới hạn.
  • Rửa khớp (arthrocentesis) hoặc nội soi khớp (arthroscopy): Được thực hiện khi điều trị bảo tồn thất bại, nhằm giải phóng dính khớp・điều chỉnh viêm.
• Phẫu thuật
  • Phẫu thuật mở (tái tạo khớp, phẫu thuật đĩa khớp, v.v.) được cân nhắc khi có bất thường cấu trúc (biến dạng đĩa khớp nghiêm trọng, khối u, thay đổi thoái hóa nghiêm trọng) hoặc các phương pháp điều trị khác thất bại.
• Lưu ý và tự chăm sóc
  • Không cố há miệng rộng hoặc thực hiện các hành động gây gánh nặng quá mức cho khớp.
  • Nếu để kéo dài không điều trị, có thể xảy ra viêm khớp, hạn chế há miệng (khít hàm), bất đối xứng hàm, rối loạn ăn uống (vấn đề tiêu hóa), v.v.; do đó, nên đi khám sớm khi triệu chứng nặng lên.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/chuẩn bị trước
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn・OTC・thực phẩm bổ sung)
  • Nếu có, hãy mang theo kết quả kiểm tra trước đây (hồ sơ khám nha khoa, phim X-quang, kết quả MRI, v.v.)
  • Ghi chép triệu chứng: thời điểm khởi phát, mức độ đau (thang điểm đau 0–10), yếu tố làm nặng/giảm triệu chứng, tiếng động (khi nào, tần suất, đặc điểm âm thanh), có hạn chế đóng・mở miệng hay không (khoảng cách há miệng tối đa, ví dụ: số ngón tay)
  • Tiền sử liên quan: chấn thương hàm gần đây, điều trị nha khoa (nhổ răng・chỉnh nha, v.v.), có nghiến răng khi ngủ hay không, tình trạng căng thẳng
• Những điều cần thông báo trước với bác sĩ khi khám ngoại trú (ví dụ)
  • Thời điểm triệu chứng bắt đầu và diễn biến (cấp tính so với mạn tính)
  • Thời điểm trong ngày đau nhiều nhất hoặc các hoạt động gây khởi phát (ăn uống・nói chuyện・ngáp, v.v.)
  • Cùng với tiếng động (tiếng khớp), đã từng xảy ra tình trạng “locking” (hiện tượng không thể mở hoặc đóng miệng) trong thời gian ngắn hay chưa

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Thông thường mất bao lâu để triệu chứng này cải thiện (tiên lượng)?
• Tác dụng phụ và thời gian dùng của thuốc dự định kê là như thế nào?
• Khí cụ khớp cắn (máng nhai) có giúp ích cho tình trạng của tôi không? Thời gian đeo và cách chăm sóc như thế nào?
• Cần thực hiện loại vật lý trị liệu hoặc bài tập nào, trong bao lâu thì có hiệu quả?
• Những trường hợp nào cần phẫu thuật và các rủi ro của phẫu thuật là gì?

Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh

• Trong trường hợp của tôi (kết hợp giữa tiếng động・đau・hạn chế đóng・mở miệng), có cần chụp MRI để quan sát cấu trúc bên trong khớp (tổn thương đĩa khớp, v.v.) không?
• Tôi có thói quen nghiến hoặc siết chặt răng vào ban đêm; cần kết hợp những liệu pháp hành vi nào với khí cụ khớp cắn (máng nhai dùng ban đêm) để đạt hiệu quả tốt hơn?