Bệnh lý cột sống

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và sinh lý bệnh: Bệnh lý cột sống (spondylopathies) là thuật ngữ chung chỉ một nhóm nhiều bệnh xảy ra ở cột sống (gồm 33 xương; 7 đốt sống cổ, 12 đốt sống ngực, 5 đốt sống thắt lưng, xương cùng và xương cụt hợp lại) và các cấu trúc phụ thuộc như đĩa đệm, dây chằng, khớp, cơ và thần kinh. Các bệnh lý điển hình gồm thoái hóa đĩa đệm (thoát vị nhân nhầy hoặc rách vòng sợi gây chèn ép thần kinh), hẹp ống sống, nhiễm trùng cột sống (viêm tủy xương·áp xe tủy sống), bệnh viêm (ví dụ: viêm cột sống dính khớp), chấn thương và khối u.
• Nguyên nhân chính: Thay đổi thoái hóa (do tuổi tác), áp lực cơ học lặp đi lặp lại, chấn thương, nhiễm trùng, bệnh tự miễn gây viêm, khối uなど. Tổn thương đĩa đệm thường gặp ở vùng thắt lưng L4–5, L5–S1.
• Triệu chứng chính: Đau thắt lưng, đau lan (cơn đau như bỏng rát lan xuống chân hoặc cánh tay), tê bì/rối loạn cảm giác, rối loạn vận động (giảm sức cơ, khó đi lại), triệu chứng thần kinh tự chủ (trong trường hợp nặng có rối loạn tiểu tiện·đại tiện), triệu chứng toàn thân (sốt·sụt cân khi có nhiễm trùng hoặc khối u). Triệu chứng khác nhau tùy theo vị trí tổn thương (cột sống cổ·ngực·thắt lưng).
• Các xét nghiệm hỗ trợ chẩn đoán: X-quang thường quy (bất thường về cấu trúc·căn chỉnh), MRI (đánh giá đĩa đệm·chèn ép thần kinh), CT (tổn thương xương), điện cơ (đánh giá dẫn truyền thần kinh), chụp tủy cản quang·xét nghiệm đồng vị phóng xạ (trong những tình huống đặc biệt), xét nghiệm máu (chỉ số nhiễm trùng·viêm), v.v.

Phương pháp điều trị

• Điều trị không phẫu thuật (chủ yếu là lựa chọn đầu tiên):
  • Điều trị bằng thuốc: Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), thuốc giãn cơ, steroid đường uống ngắn hạn (khi được chỉ định), gabapentin·pregabalin đối với đau thần kinh, opioid ngắn hạn khi đau dữ dội (cần thận trọng).
  • Vật lý trị liệu và tập luyện: Tăng cường cơ lưng·cổ, kéo giãn, tập aerobic (bơi·đi bộ·đạp xe), điều chỉnh tư thế.
  • Điều trị tiêm: Tiêm steroid ngoài màng cứng, phong bế rễ thần kinh, v.v. để giảm đau và giảm viêm.
  • Quản lý lối sống: Kiểm soát cân nặng, bỏ thuốc lá (ức chế tiến triển thoái hóa), tư thế làm việc đúng·sử dụng dụng cụ hỗ trợ.
• Điều trị phẫu thuật (áp dụng một hoặc kết hợp các phương pháp sau):
  • Cắt bỏ đĩa đệm (vi phẫu cắt đĩa đệm), giải ép khớp liên mỏm (phẫu thuật giải ép, phẫu thuật cắt bản sống), hợp nhất cột sống (điều chỉnh tình trạng mất vững·biến dạng), thay đĩa đệm nhân tạo, v.v.
  • Chỉ định phẫu thuật: Khiếm khuyết thần kinh (giảm sức cơ tiến triển), rối loạn đi lại, rối loạn không hồi phục chức năng bàng quang·đại tiện (chỉ định do hội chứng đuôi ngựa), đau dữ dội không hồi phục sau điều trị bảo tồn, v.v.
• Nguy cơ biến chứng và lưu ý:
  • Biến chứng: Đau mạn tính, khiếm khuyết thần kinh vĩnh viễn, nhiễm trùng·chảy máu·không liền xương sau phẫu thuật (khi hợp nhất cột sống), huyết khối, v.v.
  • Lưu ý: Kiểm tra việc sử dụng thuốc chống đông, khám ngay khi kèm nhiễm trùng·sốt, phục hồi chức năng trước và sau phẫu thuật rất quan trọng, hút thuốc lâu dài·béo phì làm tiên lượng xấu hơn.
• Mẹo tự chăm sóc:
  • Tập thể dục thường xuyên (tăng cường cơ lưng), dùng chân thay vì dùng lưng khi nâng vật nặng, thường xuyên thay đổi tư thế và kéo giãn khi ngồi lâu, kiểm soát cân nặng, bỏ thuốc lá.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Đồ dùng/thông tin cần chuẩn bị:
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh: Phẫu thuật lưng·cổ trước đây, chấn thương, tiền sử nhiễm trùng·ung thư, việc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có, hình ảnh hoặc báo cáo đọc MRI/CT, X-quang)
  • Nhật ký triệu chứng: Thời điểm bắt đầu đau, vị trí·mức độ đau (thang điểm đau), yếu tố gây ra·giảm nhẹ, có giảm cảm giác·yếu cơ·bất thường tiểu tiện·đại tiện hay không, sốt·sụt cân kèm theo, v.v.
  • Thông tin về sinh hoạt·nghề nghiệp: Công việc (có phải xử lý vật nặng hay không), lượng vận động, tình trạng hút thuốc
• Các dấu hiệu bất thường cấp tính cần báo trước khi khám ngoại trú:
  • Yếu cơ đột ngột, yếu nghiêm trọng ở cả hai chân, mất khả năng kiểm soát tiểu tiện·đại tiện, mất cảm giác tiến triển, sốt cao kèm theo, v.v. (các triệu chứng này cần được đánh giá cấp cứu).
• Liên quan đến việc chuẩn bị xét nghiệm:
  • Nếu dự kiến chụp MRI, cần kiểm tra có vật kim loại (chẳng hạn như máy tạo nhịp tim) hay không; có thể cần xét nghiệm máu.

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Bác sĩ nghĩ nguyên nhân gây ra các triệu chứng của tôi là gì? Tôi cần làm thêm xét nghiệm nào?"
• "Phương pháp điều trị bảo tồn được khuyến nghị là gì và thời gian dự kiến để cải thiện là bao lâu?"
• "Các tác dụng phụ chính của thuốc dự định sử dụng và những điều cần lưu ý khi dùng thuốc là gì?"
• "Nếu cần phẫu thuật, tiên lượng sẽ như thế nào, lợi ích và nguy cơ có thể kỳ vọng từ phẫu thuật là gì?"
• "Trong sinh hoạt hằng ngày, tôi đặc biệt nên tránh hoạt động nào hoặc nên tập những bài tập nào?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• Liên quan đến đĩa đệm (thắt lưng):
  • "Trên kết quả MRI, thoát vị đĩa đệm L4–5 đang chèn ép rễ thần kinh ở mức độ nào? Khả năng cải thiện bằng điều trị bảo tồn là bao nhiêu?"
• Liên quan đến triệu chứng thần kinh (nghi ngờ hội chứng đuôi ngựa/liệt):
  • "Tôi bị giảm cảm giác ở niệu đạo·trực tràng hoặc rối loạn tiểu tiện; hiện giờ có cần xử trí cấp cứu ngay không? Tiêu chí nào cho biết tôi cần đến phòng cấp cứu ngay lập tức?"