Nứt đốt sống

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và sinh lý bệnh: Trượt eo đốt sống (spondylolysis) là tình trạng phần kết nối phía sau của đốt sống (pars interarticularis) bị nứt hoặc khuyết, làm giảm độ ổn định cấu trúc của đoạn cột sống. Do quá tải lặp đi lặp lại hoặc bất thường cốt hóa bẩm sinh, vùng này có thể xảy ra gãy xương do mỏi hoặc không liền xương; khi tiến triển, bệnh có thể chuyển thành trượt đốt sống ra trước (spondylolisthesis), trong đó đốt sống trượt về phía trước.
• Nguyên nhân: Căng thẳng do ưỡn lưng lặp đi lặp lại (ngả lưng ra sau), các môn thể thao (đặc biệt là những môn lặp lại động tác duỗi lưng quá mức như thể dục dụng cụ, bóng đá, bơi lội), bất thường cốt hóa bẩm sinh hoặc trong giai đoạn tăng trưởng, chấn thương.
• Triệu chứng chính: Phần lớn trường hợp không có triệu chứng cho đến tuổi thiếu niên, nhưng đau có thể bắt đầu trong giai đoạn tăng trưởng. Đau lưng dưới, tăng khi ngả lưng ra sau, nặng hơn khi đứng lâu hoặc đi bộ/tập thể dục, đau khi đứng dậy sau khi ngồi. Hiếm khi xảy ra đau lan xuống chi dưới hoặc bất thường về cảm giác, vận động. Ở trẻ em, bệnh có thể biểu hiện bằng dáng đi bất thường hoặc thay đổi tư thế.
• Tóm tắt diễn tiến và tiên lượng: Nhiều bệnh nhân cải thiện hoặc vẫn không có triệu chứng khi điều trị bảo tồn. Nếu tiếp tục chịu căng thẳng lặp đi lặp lại, bệnh có thể tiến triển thành trượt đốt sống ra trước. Tỷ lệ mắc cao ở vận động viên thể dục dụng cụ và các đối tượng tương tự (cao hơn 5–6 lần so với dân số nói chung).

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (khuyến nghị bước đầu)
  • Điều chỉnh hoạt động: Hạn chế nâng vật nặng, tập thể dục quá sức và các động tác duỗi lưng lặp đi lặp lại.
  • Kiểm soát đau: Sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) trong thời gian ngắn. Khi đau dữ dội, sử dụng thuốc được kê đơn sau khi trao đổi với bác sĩ.
  • Vật lý trị liệu và tập luyện trị liệu: Sửa tư thế, tăng cường cơ trung tâm (cơ bụng và cơ cạnh cột sống), cơ gân kheo và cơ mông, cải thiện độ linh hoạt. Trong trường hợp gãy xương do mỏi cấp tính ở giai đoạn tăng trưởng, có thể kỳ vọng liền xương khi sử dụng dụng cụ hỗ trợ (nẹp).
  • Nghỉ ngơi và kéo giãn: Nghỉ ngơi đầy đủ và thư giãn cơ khi bị đau.
• Đánh giá mức độ hoạt động bằng xét nghiệm hình ảnh: X-quang (cơ bản), CT (đánh giá khuyết xương và giải phẫu), MRI (xác định chèn ép thần kinh), xạ hình xương (đánh giá mức độ hoạt động và tính cấp tính của tổn thương tại eo đốt sống).
• Điều trị phẫu thuật (khi điều trị bảo tồn thất bại hoặc có biến chứng)
  • Chỉ định: Đau dai dẳng, dữ dội không kiểm soát được bằng điều trị bảo tồn, trượt đốt sống ra trước tiến triển, triệu chứng thần kinh (yếu cơ hoặc thiếu hụt thần kinh), hoặc hạn chế nghiêm trọng chức năng sinh hoạt.
  • Phương pháp phẫu thuật: Khâu trực tiếp vùng khuyết (trong một số trường hợp), phẫu thuật hợp nhất cột sống và cố định bằng vít (khi có mất ổn định và trượt đốt sống). Cần phục hồi chức năng sau phẫu thuật.
• Lưu ý (tự chăm sóc)
  • Không tập thể dục quá sức hoặc nâng vật nặng.
  • Thực hiện đều đặn, từng bước các bài tập tăng cường cơ lưng và cơ bụng (khuyến nghị có chuyên gia hướng dẫn).
  • Nếu xuất hiện hoặc nặng lên tình trạng đau, tê hoặc liệt chân, rối loạn tiểu tiện hoặc đại tiện, cần đến cơ sở y tế ngay lập tức.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/tài liệu cần chuẩn bị và nộp
  • Danh sách các thuốc hiện đang sử dụng (bao gồm cả thuốc OTC)
  • Kết quả khám và xét nghiệm trước đây (hình ảnh hoặc phiếu kết luận X-quang/CT/MRI/xạ hình xương trước đó)
  • Nhật ký triệu chứng: thời điểm bắt đầu triệu chứng, yếu tố gây ra hoặc làm giảm đau (vận động, tư thế, v.v.), cường độ đau (định lượng bằng thang điểm), thời gian kéo dài cơn đau, đáp ứng với nghỉ ngơi và thuốc
  • Thói quen tập thể dục và tư thế nghề nghiệp (loại hình và tần suất tập luyện, nội dung công việc)
  • Tiền sử phẫu thuật, bệnh tim mạch và bệnh nội khoa, thông tin dị ứng
• Những mục nên cho nhân viên y tế xem khi khám ngoại trú
  • Hình ảnh trước đây (nếu có thể, bản DICOM gốc hoặc đĩa CD)
  • Video ghi lại hoặc trình diễn trực tiếp động tác gây đau (tùy chọn)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Chẩn đoán này có chính xác không? Theo bác sĩ, nguyên nhân trong trường hợp của tôi là gì?
• Khả năng các triệu chứng của tôi cải thiện bằng điều trị bảo tồn là bao nhiêu? Thời gian điều trị dự kiến là bao lâu?
• Bác sĩ khuyến nghị những bài tập nào (hoặc cấm những bài tập nào)? Khi nào tôi có thể quay lại tập thể dục?
• Tác dụng phụ của thuốc hoặc những vấn đề khi sử dụng thuốc lâu dài là gì?
• Nếu cần phẫu thuật, bác sĩ khuyến nghị phương pháp nào và quá trình hồi phục dự kiến sau phẫu thuật sẽ như thế nào?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Qua hình ảnh của tôi (hoặc qua xét nghiệm), có xác định được khuyết eo đốt sống là “đang hoạt động (cấp tính)” hay “mạn tính” không? Có thể biết khả năng liền xương qua kết quả xạ hình xương hoặc MRI không?
• Mức độ trượt đốt sống ra trước hiện tại (Grade) là bao nhiêu? Với mức độ này, có thể tiếp tục theo dõi bằng điều trị bảo tồn hay khuyến nghị cố định bằng phẫu thuật?