Khuyết tật vận động

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Khuyết tật vận động là tình trạng chức năng vận động, cảm giác và cấu trúc của các chi hoặc thân mình bị hạn chế vĩnh viễn do những bất thường bẩm sinh hoặc mắc phải của hệ thần kinh và hệ cơ xương khớp. Các nhóm chính gồm khuyết tật do cắt cụt (cắt cụt chi), khuyết tật khớp (hạn chế tầm vận động, biến dạng), khuyết tật chức năng vận động (yếu cơ do nguyên nhân thần kinh như tổn thương tủy sống), v.v.
• Nguyên nhân chính
  • Bẩm sinh: bất thường di truyền, bất thường nhiễm sắc thể, nhiễm trùng trong thời kỳ bào thai (ví dụ rubella), phơi nhiễm thuốc hoặc bức xạ trong thai kỳ, đẻ khó, v.v.
  • Mắc phải: chấn thương (tai nạn giao thông, tai nạn lao động), tổn thương tủy sống, bại não·tổn thương não, nhiễm trùng·viêm, bệnh khớp thoái hóa, bệnh mạn tính (ví dụ biến chứng do đái tháo đường), v.v.
• Sinh lý bệnh (tóm tắt): Khiếm khuyết cấu trúc của xương·khớp hoặc mất chức năng của cơ·thần kinh dẫn đến mất đơn vị vận động, giảm sức cơ, suy giảm cảm thụ bản thể và cảm giác, co rút và biến dạng khớp, từ đó làm giảm khả năng vận động và khả năng tự lập.
• Triệu chứng chính
  • Khó đi lại và di chuyển (không thể đi lại, đi khập khiễng, cần dụng cụ hỗ trợ)
  • Yếu cơ hoặc liệt, rối loạn trương lực cơ (co cứng hoặc mềm nhẽo)
  • Giảm tầm vận động khớp, biến dạng (ví dụ vẹo cột sống)
  • Đau ở phần chi bị cắt cụt·đau do bệnh lý thần kinh, giảm cảm giác
  • Hạn chế sinh hoạt hằng ngày do suy giảm chức năng, các vấn đề tâm lý xã hội (trầm cảm, giảm lòng tự trọng)

Phương pháp điều trị

• Mục tiêu điều trị: Duy trì·cải thiện chức năng, kiểm soát đau, phòng ngừa biến chứng (loét tì đè·co rút khớp, v.v.), phục hồi chức năng xã hội (dụng cụ hỗ trợ·kỹ năng đi lại·hoạt động trị liệu)
• Điều trị không phẫu thuật
  • Điều trị phục hồi chức năng: vật lý trị liệu (tăng cường sức cơ, tập thăng bằng), hoạt động trị liệu (thích nghi với các động tác hằng ngày·đào tạo sử dụng thiết bị hỗ trợ)
  • Thiết bị hỗ trợ: xe lăn, khung tập đi·gậy, dụng cụ chỉnh hình (orthosis), tay giả·chân giả thiết kế theo yêu cầu (prosthesis)
  • Điều trị bằng thuốc (tùy triệu chứng): thuốc giảm đau, thuốc điều trị đau do bệnh lý thần kinh (gabapentin, pregabalin, duloxetine, v.v.), thuốc chống co giật·thuốc giãn cơ (kiểm soát tình trạng co cứng), thuốc chống viêm
  • Điều trị bảo tồn: kiểm soát cân nặng, hỗ trợ đi lại·cải thiện môi trường gia đình, chăm sóc da (phòng ngừa loét tì đè), chăm sóc khớp định kỳ
• Điều trị can thiệp/phẫu thuật
  • Phẫu thuật chỉnh hình: thay khớp (tổn thương khớp nghiêm trọng), phẫu thuật làm cứng khớp, phẫu thuật cơ·gân để phòng ngừa co rút, xử trí chỉnh hình phần chi bị cắt cụt
  • Phẫu thuật thần kinh: giải ép·hợp nhất tủy sống (tổn thương cột sống), giải ép thần kinh, v.v.
  • Lắp tay giả·chân giả và phục hồi chức năng (chế tạo theo yêu cầu·điều chỉnh định kỳ)
  • Có thể cân nhắc độc tố botulinum (giảm co cứng khu trú), thiết bị kích thích tủy sống, v.v. để giảm đau·co cứng
• Lưu ý (tự chăm sóc)
  • Thường xuyên kiểm tra tình trạng da ở vết thương·phần chi bị cắt cụt và các vùng chịu áp lực (phòng ngừa loét tì đè)
  • Sử dụng dụng cụ hỗ trợ phù hợp và kiểm tra định kỳ (cần điều chỉnh theo yêu cầu)
  • Kiểm soát nguy cơ nhiễm trùng·huyết khối; tham khảo ý kiến nhân viên y tế ngay khi cơn đau nặng lên
• Các biến chứng có thể xảy ra: co rút khớp, loét tì đè, tăng nguy cơ loãng xương·gãy xương, đau·bệnh lý thần kinh, trầm cảm·cô lập xã hội

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng (khuyến nghị mang theo)
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
  • Hồ sơ phẫu thuật·nhập viện trước đây và giấy chẩn đoán (nếu có thể, mang bản sao)
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm máu, điện cơ, v.v.)
  • Hồ sơ sử dụng và thông tin thiết bị của dụng cụ chỉnh hình·xe lăn·tay giả·chân giả, v.v.
  • Ghi chép thay đổi triệu chứng (khi nào, trong tình huống nào triệu chứng nặng lên hoặc thuyên giảm)
  • Những hạn chế trong sinh hoạt hằng ngày (ăn uống, vệ sinh, di chuyển, v.v.) và mục tiêu phục hồi chức năng
• Thông tin hữu ích nếu cung cấp hoặc giải thích cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Thời điểm xuất hiện triệu chứng và diễn tiến (xuất hiện đột ngột hay nặng dần từng bước)
  • Đặc điểm cơn đau (vị trí, mức độ, yếu tố khởi phát, có đau về đêm hay không)
  • Thời gian đeo dụng cụ chỉnh hình·cảm giác khó chịu, phương tiện di chuyển hiện tại và mức độ cần hỗ trợ

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của phương pháp điều trị này (thuốc/phẫu thuật/dụng cụ chỉnh hình) là gì?
• Với tình trạng hiện tại, mục tiêu điều trị và tiên lượng dự kiến như thế nào?
• Trong sinh hoạt hằng ngày, có hoạt động nào đặc biệt cần chú ý hoặc điều gì chống chỉ định không?
• Tần suất và thời gian phục hồi chức năng (vật lý trị liệu·hoạt động trị liệu) được khuyến nghị ở mức nào?
• Cần tuân thủ những điều gì để phòng ngừa các biến chứng như loét tì đè·huyết khối?

Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• Liên quan đến đăng ký·đánh giá khuyết tật: “Thời điểm đánh giá lại là khi nào (ví dụ sau 2 năm), và với tình trạng hiện tại tôi có thể nộp đơn xin xác định mức độ khuyết tật không?”
• Liên quan đến dụng cụ chỉnh hình và bộ phận giả: “Loại dụng cụ chỉnh hình (chân giả/tay giả/dụng cụ chỉnh hình) nào phù hợp nhất với tình trạng hiện tại, và thời điểm chế tạo theo yêu cầu (hoặc chu kỳ điều chỉnh lại) là như thế nào?”