Trật khớp vai trước tái diễn

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Tình trạng chỏm xương cánh tay bị trật ra phía trước lặp đi lặp lại (trật khớp vai trước tái diễn). Xảy ra do độ ổn định của khớp giảm bởi tổn thương hoặc giãn lỏng sụn viền khớp (sụn), dây chằng và bao khớp bao quanh khớp.
• Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh:
  • Trật khớp vai trước ban đầu do chấn thương (ngã, bị kéo tay, v.v.) → gây tổn thương sụn viền khớp (tổn thương Bankart), bao khớp·dây chằng hoặc khuyết xương (khuyết phần trước ổ chảo, tổn thương Hill‑Sachs).
  • Nguy cơ tái phát cao hơn khi lần trật đầu tiên xảy ra ở độ tuổi thiếu niên·người trẻ. Ở người từ 50–60 tuổi trở lên, khả năng đi kèm gãy xương·rách chóp xoay lớn hơn so với tái phát.
• Triệu chứng chính:
  • Chênh lệch chiều dài hai tay (biến dạng do sai vị trí), đau dữ dội (giai đoạn đầu), sưng·bầm tím, hạn chế vận động khớp.
  • Cảm giác bất an hoặc như khớp sắp trật lại (cảm giác bất an·apprehension) khi xoay tay ra ngoài ngực (xoay ngoài) hoặc nâng tay 90° rồi xoay ra sau (tư thế ném bóng chày).
  • Khi trật khớp tái diễn, khớp có thể trật ngay cả khi thực hiện động tác nhẹ hoặc trong lúc ngủ.
• Triệu chứng cần chú ý (dấu hiệu cấp cứu): Mất mạch ở cổ tay·cánh tay, giảm cảm giác·giảm sức cơ kéo dài (nghi ngờ tổn thương thần kinh·mạch máu).

Phương pháp điều trị

• Giai đoạn cấp tính (ngay sau khi trật khớp)
  • Thực hiện nắn chỉnh kín (closed reduction) càng sớm càng tốt. Nếu trì hoãn nắn chỉnh, co thắt cơ có thể khiến việc nắn chỉnh trở nên khó khăn.
  • Bắt buộc đánh giá lại thần kinh-mạch máu (mạch, cảm giác, sức cơ) sau khi nắn chỉnh.
  • Kiểm soát đau bằng thuốc giảm đau (NSAIDs, opioid trong thời gian ngắn nếu cần).
  • Kiểm tra hình ảnh: X‑quang thường quy (xác nhận trật khớp, kiểm tra gãy xương đi kèm) → MRI khi cần (đánh giá sụn viền khớp·dây chằng·mô mềm), CT (đánh giá khuyết xương).
• Điều trị bảo tồn
  • Sau khi nắn chỉnh, cố định tay bằng đai treo tay hoặc phương pháp tương tự (thông thường khuyến nghị 2–3 tuần; điều chỉnh tùy theo tuổi bệnh nhân·mức độ tổn thương).
  • Phục hồi chức năng theo từng giai đoạn: ban đầu kiểm soát đau và vận động nhẹ khớp-cơ → dần dần khôi phục ROM → tăng cường sức cơ (đặc biệt tập trung vào cơ nâng vai·chóp xoay).
  • Chỉ quyết định trở lại thể thao sau khi độ ổn định, sức cơ·chức năng đã hồi phục đầy đủ.
• Điều trị phẫu thuật (khi tái phát hoặc có tổn thương cấu trúc rõ ràng)
  • Khâu sụn viền khớp (arthroscopic Bankart repair): thủ thuật thường được sử dụng nhất trong tình trạng mất vững phía trước điển hình.
  • Latarjet (ghép xương) hoặc cố định xương mở: áp dụng khi khuyết phần trước ổ chảo (mất xương) lớn.
  • Điều chỉnh bao khớp (capsular shift) hoặc các thủ thuật ổn định khác.
  • Phục hồi chức năng sau phẫu thuật: thông thường có thể bắt đầu vận động nhẹ từ tháng thứ 3 sau phẫu thuật (ví dụ: bơi sau 3 tháng, khuyến nghị tập động tác ném sau khoảng 6 tháng—có thể khác nhau tùy tình trạng bệnh nhân).
• Phòng ngừa·xử trí biến chứng
  • Nguy cơ tổn thương thần kinh (đặc biệt là thần kinh nách) do phẫu thuật hoặc trật khớp tái diễn, tổn thương sụn khớp, mất vững mạn tính, tăng nguy cơ viêm khớp.
• Quản lý sinh hoạt·điểm cần chú ý
  • Trong giai đoạn cấp tính, không được tự ý cố nắn chỉnh mạnh (hãy đến gặp chuyên gia).
  • Tuân thủ nghiêm túc chương trình phục hồi chức năng để khôi phục sức cơ và độ ổn định của khớp.
  • Khi trở lại các môn thể thao nguy cơ cao (ném, thể thao đối kháng), hãy trao đổi về sự cần thiết của phẫu thuật ổn định khớp.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ về đồ cần chuẩn bị·câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông), tiền sử dị ứng.
  • Thời điểm xảy ra tai nạn·điều trị (thời gian chính xác), hồ sơ điều trị ban đầu (có nắn chỉnh hay không, xử trí tại phòng cấp cứu).
  • Bản gốc hoặc CD của các kết quả chẩn đoán hình ảnh trước đây (X‑quang, MRI, CT), nếu có.
  • Ghi chú về tần suất·kiểu xuất hiện triệu chứng (trật vào lúc nào, ở tư thế nào, có đau hay không, thay đổi về cảm giác·vận động).
  • Thông tin về nghề nghiệp·mức độ vận động thể thao (môn thể thao·kinh nghiệm) và tay thường sử dụng (tay thuận).
• Thông tin cốt lõi cần cho bác sĩ biết khi khám ngoại trú
  • Tuổi và số lần xảy ra lần đầu (thời điểm trật khớp lần đầu, tần suất tái phát).
  • Cơ chế trật khớp (ngã, ngoại lực, v.v.) và các triệu chứng đi kèm (tê mất cảm giác, triệu chứng mạch máu).
• Ví dụ về câu hỏi trước khi khám ngoại trú (câu hỏi bệnh nhân có thể tự chuẩn bị)
  • "Sau lần nắn chỉnh trước, cảm giác ở cánh tay của tôi vẫn còn bình thường không?"
  • "Tôi đã mang theo phim chụp trước đây (CT/MRI). Vui lòng kiểm tra xem có khuyết xương hay không."

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Với tình trạng này, khả năng ổn định khớp bằng điều trị không phẫu thuật là bao nhiêu?
• Nếu được khuyến nghị phẫu thuật, bác sĩ đề xuất phương pháp phẫu thuật nào, ưu và nhược điểm là gì?
• Nguy cơ tái phát và tiên lượng sau điều trị phẫu thuật·không phẫu thuật như thế nào?
• Thời gian phục hồi chức năng và thời điểm dự kiến trở lại sinh hoạt hằng ngày·công việc·thể thao là khi nào?
• Nguy cơ biến chứng của phẫu thuật (nhiễm trùng, tổn thương thần kinh, cứng khớp, v.v.) và cách xử trí là gì?

Ví dụ về các câu hỏi tùy theo bệnh

• Tôi là vận động viên trẻ; để giảm nguy cơ tái phát sau lần trật khớp đầu tiên, bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật vào khoảng thời điểm nào?
• CT/MRI phát hiện khuyết ổ chảo (hoặc tổn thương Hill‑Sachs); tùy theo kích thước, có thể cân nhắc những lựa chọn phẫu thuật nào?

(Tham khảo: Theo thông tin lâm sàng được cung cấp, cần nắn chỉnh càng sớm càng tốt, khuyến nghị cố định·phục hồi chức năng trong 2–3 tuần sau khi nắn chỉnh, và thông qua phục hồi chức năng sau phẫu thuật, hướng tới vận động nhẹ từ tháng thứ 3, các bài tập ném vào khoảng tháng thứ 6, v.v.)