Gãy đầu dưới xương quay và xương trụ

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Gãy đầu dưới xương quay và xương trụ là tình trạng gãy xảy ra ở vùng cổ tay (đầu dưới của xương quay và xương trụ), trong đó xương bị nứt hoặc vỡ vụn do chấn thương.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Xảy ra khi ngã chống tay (outstretched hand) hoặc do chấn thương năng lượng cao (trượt tuyết, trượt ván trên tuyết, trượt patin, v.v.). Ở phụ nữ sau mãn kinh bị loãng xương, tình trạng này cũng thường xảy ra ngay cả khi chấn thương có năng lượng thấp. Tùy vào vị trí gãy và việc có xâm lấn khớp hay không, có thể xảy ra mất vững mặt khớp, lún mặt khớp hoặc gãy vụn; từ đó có thể dẫn đến suy giảm chức năng khớp hoặc viêm khớp.
• Triệu chứng chính: Đau dữ dội ở cổ tay, sưng, bầm tím (ban xuất huyết do chảy máu), biến dạng nhìn thấy được (di lệch/biến dạng xương quay), tê ở ngón tay/đầu ngón tay (khi có tổn thương hoặc chèn ép thần kinh), hạn chế hoặc yếu vận động ngón tay. Có thể xuất hiện thêm các triệu chứng nếu kèm gãy xương hở hoặc tổn thương thần kinh/mạch máu.

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Tóm tắt chẩn đoán: Chủ yếu được chẩn đoán bằng chụp X-quang đơn giản (X-ray); trường hợp xâm lấn trong khớp hoặc gãy phức tạp sẽ được đánh giá thêm bằng CT.
• Điều trị bảo tồn:
  • Nắn chỉnh (khi cần), sau đó dùng nẹp bột hoặc bó bột (thường 4–6 tuần, thời gian thay đổi tùy hình thái gãy). Ban đầu dùng nẹp để kiểm soát sưng, sau đó mới bó bột.
  • Kiểm soát đau: acetaminophen hoặc NSAIDs; trong trường hợp nặng có thể kê đơn opioid trong thời gian ngắn.
  • Vận động chủ động các ngón tay và cánh tay (trong phạm vi có thể thực hiện ngay cả khi đang bó bột) để phòng ngừa cứng khớp.
  • Khi nghi ngờ loãng xương, nên kết hợp xét nghiệm mật độ xương và điều trị loãng xương.
• Điều trị phẫu thuật:
  • Được thực hiện khi không thể nắn chỉnh, trong trường hợp gãy trong khớp, gãy vụn hoặc gãy không vững.
  • Các phương pháp điển hình: nắn chỉnh mở và cố định bằng nẹp kim loại xương quay (ví dụ: volar locking plate), cố định bằng K-wire, thiết bị cố định ngoài (external fixation), v.v.
  • Gãy xương hở cần rửa sạch phẫu thuật, cố định và điều trị bằng kháng sinh. Cần cân nhắc dự phòng uốn ván.
• Phục hồi chức năng:
  • Sau khi tháo bột, tích cực vật lý trị liệu (bài tập tầm vận động khớp, tăng cường cơ, tập luyện các động tác sinh hoạt hằng ngày).
• Lưu ý và biến chứng:
  • Biến chứng: can lệch (lành không hoàn chỉnh), khớp giả, viêm khớp (khi xâm lấn mặt khớp), đau mạn tính/CRPS (hội chứng đau vùng phức tạp), cứng cổ tay và rối loạn vận động, di lệch chỏm xương trụ, tổn thương thần kinh (thần kinh trung tâm/thần kinh giữa), đứt gân (ví dụ: EPL), nhiễm trùng (gãy xương hở hoặc sau phẫu thuật).
  • Lưu ý tự chăm sóc: Không hút thuốc (để phòng ngừa chậm liền xương), điều trị loãng xương và dinh dưỡng (canxi, vitamin D), tiếp tục vận động ngón tay trong thời gian bó bột/nẹp, không chịu tải quá mức cho đến thời hạn được chỉ định.
• Tiên lượng: Nhìn chung có thể phục hồi chức năng thông qua nắn chỉnh và cố định phù hợp, kết hợp với phục hồi chức năng. Xâm lấn mặt khớp, tuổi cao, loãng xương và gãy vụn nghiêm trọng khiến tiên lượng kém hơn, đồng thời có thể để lại viêm khớp và hạn chế chức năng.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo):
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu và thuốc chống kết tập tiểu cầu), thông tin về dị ứng (đặc biệt là dị ứng thuốc và kim loại)
  • Thời điểm và tình huống xảy ra chấn thương (bị thương khi nào, như thế nào)
  • Hình ảnh chẩn đoán trước đây (X-quang ban đầu, nếu có ảnh chụp trước/sau điều trị) hoặc hồ sơ bệnh viện
  • Các bệnh đang mắc (loãng xương, tiểu đường, bệnh về máu, v.v.) và tiền sử phẫu thuật
  • Nghề nghiệp (tần suất sử dụng cổ tay) và phương tiện đi lại chính (có lái xe hay không)
  • Tình trạng tiêm phòng uốn ván (khi nghi ngờ gãy xương hở)
• Ghi chép những thay đổi triệu chứng cần xác nhận khi khám ngoại trú:
  • Mức độ đau (thay đổi), có xuất hiện tê/rối loạn cảm giác hay không, thay đổi vận động ngón tay, có vết thương (vết thương hở) hay không
• Ví dụ câu hỏi (bệnh nhân/người chăm sóc nên viết sẵn):
  • “Gãy xương của tôi có xâm lấn vào bên trong khớp không?”
  • “Vì sao bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật và các phương án thay thế là gì?”
  • “Thời gian dự kiến để hồi phục và thời điểm trở lại sinh hoạt hằng ngày là khi nào?”

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tôi có những lựa chọn điều trị nào cho tình trạng gãy xương này? Ưu điểm và nhược điểm của từng phương pháp là gì?
• Nếu cần phẫu thuật, phương pháp phẫu thuật và các nguy cơ chính (nhiễm trùng, tổn thương thần kinh, liền xương bất thường, v.v.) là gì?
• Khi nào tôi bắt đầu phục hồi chức năng và vật lý trị liệu, và cần thực hiện với tần suất bao lâu?
• Khi nào tôi có thể trở lại các hoạt động hằng ngày (lái xe, đi làm, tập thể thao)?
• Tôi có cần xét nghiệm loãng xương hoặc điều trị dự phòng không? Nếu cần, bác sĩ khuyến nghị những xét nghiệm nào?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Gãy xương của tôi có xâm lấn mặt khớp không (gãy trong khớp)? Nếu có xâm lấn trong khớp, nguy cơ viêm khớp và cách phòng ngừa là gì?
• Dựa trên hình thái gãy hiện tại, khả năng lành ổn định chỉ bằng điều trị bảo tồn (bó bột/nẹp) có cao không, hay nên cố định bằng phẫu thuật?