Sụn chêm hình đĩa

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Sụn chêm dạng đĩa (Discoid meniscus) là một biến thể bẩm sinh của sụn chêm, trong đó phần trung tâm vẫn đầy đặn và duy trì hình dạng tròn (dạng đĩa) thay vì hình bán nguyệt (chữ C) bình thường. Tình trạng này thường gặp ở sụn chêm ngoài.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Mặc dù nguyên nhân hình thành chưa được biết rõ, tình trạng này được giải thích là một dị tật bẩm sinh xảy ra do phần trung tâm không tiêu biến trong quá trình phát triển thai nhi. Do thay đổi hình dạng, sụn chêm dày và rộng hơn bình thường, dẫn đến sự khác biệt về ứng suất cơ học và dễ bị rách hơn.
• Triệu chứng chính: Thường không có triệu chứng. Khi có triệu chứng, có thể xuất hiện đau gối, sưng, tiếng động ở khớp (tiếng lách cách hoặc tiếng “cụp”), khó chịu khi vận động, hạn chế vận động khớp (hiện tượng khóa, kẹt hoặc cố định khớp). So với bình thường, khả năng xuất hiện triệu chứng liên quan đến rách hoặc thoái hóa cao hơn.
• Chẩn đoán: Thường không phát hiện được bằng X-quang đơn giản; cần chụp MRI để chẩn đoán chính xác và đánh giá hình dạng cũng như tổn thương.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn
  • Nếu triệu chứng nhẹ hoặc không có triệu chứng, khuyến nghị theo dõi diễn tiến.
  • Kiểm soát đau và viêm: sử dụng ngắn hạn thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), chườm lạnh, nghỉ ngơi và điều chỉnh hoạt động.
  • Vật lý trị liệu: tăng cường cơ (đặc biệt là cơ tứ đầu đùi), các bài tập phục hồi tầm vận động khớp, kiểm soát cân nặng và phục hồi chức năng.
• Điều trị phẫu thuật
  • Chỉ định: đau kéo dài, triệu chứng cơ học (khóa, kẹt), rách đáng kể trên MRI hoặc rối loạn chức năng.
  • Điều trị nội soi khớp (tiêu chuẩn): thực hiện tạo hình sụn (saucerization, cắt bỏ một phần) để tạo sụn chêm dạng đĩa thành hình bán nguyệt, loại bỏ phần mô dư thừa nhằm cải thiện triệu chứng cơ học và bảo tồn chức năng của phần sụn chêm còn lại.
  • Khâu: nếu phần rách ở rìa sụn chêm có thể khâu được, sẽ cố gắng bảo tồn bằng phương pháp khâu (đặc biệt có lợi ở vùng có nguồn cung cấp mạch máu tốt).
  • Cắt bỏ toàn bộ (remove) hoặc ghép: nếu vết rách lan rộng hoặc sụn chêm thoái hóa nghiêm trọng, không thể bảo tồn, có thể cân nhắc cắt bỏ một phần hoặc toàn bộ, sau đó ghép sụn chêm tùy theo triệu chứng và chức năng.
• Phục hồi/điều trị phục hồi chức năng: Sau nội soi khớp, việc sớm vận động khớp và tập phục hồi sức mạnh cơ rất quan trọng. Sau khi khâu, có thể cần hạn chế chịu trọng lượng và hạn chế vận động để bảo vệ vùng khâu.
• Điều trị bằng thuốc: NSAIDs để kiểm soát đau, và thuốc giảm đau ngắn hạn khi cần. Thông thường không cần dùng kháng sinh tiêu chuẩn để phòng ngừa nhiễm trùng (khi phẫu thuật sẽ tuân theo quy trình tiêu chuẩn).
• Lưu ý: Cắt bỏ quá mức có thể làm tăng nguy cơ viêm khớp gối (thay đổi thoái hóa) về lâu dài, vì vậy cần ưu tiên bảo tồn sụn chêm ở mức tối đa có thể.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

Đồ dùng và việc cần chuẩn bị:

• Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung) cùng thông tin về dị ứng
• Tư liệu hình ảnh đầu gối đã chụp trước đây (MRI, X-quang và kết quả xét nghiệm trước đó); nếu có thể, mang bản gốc hoặc CD/USB
• Ghi chép triệu chứng: thời điểm bắt đầu, mức độ đau (thang điểm đau bằng số), kiểu triệu chứng (khi vận động/khi nghỉ ngơi), tần suất và tình huống xuất hiện các triệu chứng cơ học (khóa, kẹt, tiếng động)
• Tiền sử nghề nghiệp và vận động: mức độ hoạt động, loại hình thể thao tham gia, tải trọng tác động lên đầu gối do công việc
• Tiền sử chấn thương hoặc phẫu thuật đầu gối trước đây
• Những hạn chế trong sinh hoạt hằng ngày (lên xuống cầu thang, chạy bộ, v.v.)

Ví dụ câu hỏi hữu ích cho bệnh nhân khi khám ngoại trú (các mục nên tự ghi chú mang theo):

• Thời điểm và hoàn cảnh lần đầu xuất hiện triệu chứng (có chấn thương hay không)
• Vị trí và tính chất cơn đau (đau liên tục hay nặng hơn khi thực hiện động tác nhất định)
• Có hay không các triệu chứng cơ học như khóa, kẹt hoặc cảm giác khớp lỏng, không vững
• Các phương pháp giúp giảm đau (nghỉ ngơi, dùng thuốc, v.v.)
• Các hoạt động hoặc môn thể thao đã phải dừng do triệu chứng
• Kinh nghiệm điều trị đầu gối trước đây (vật lý trị liệu, tiêm thuốc, phẫu thuật, v.v.)

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Trên kết quả MRI của tôi, hình dạng và mức độ tổn thương của sụn chêm dạng đĩa như thế nào?
• Trường hợp của tôi có cần phẫu thuật không, hay chỉ điều trị bảo tồn mà chưa phẫu thuật ngay cũng đủ?
• Phương pháp điều trị được khuyến nghị cho trường hợp của tôi (bảo tồn/phẫu thuật) và lý do là gì?
• Nếu phẫu thuật, phương pháp phẫu thuật, thời gian hồi phục dự kiến và nguy cơ biến chứng như thế nào?
• Sau phẫu thuật, khoảng bao lâu có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày và bắt đầu vận động trở lại?
• Xin hãy giải thích về tác dụng phụ hoặc tương tác của thuốc và các phương pháp kiểm soát đau.

Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• Bác sĩ có thể giải thích cụ thể trên MRI của tôi, sụn chêm dạng đĩa là “dạng hoàn toàn (discoid complete)” hay “dạng một phần”, đồng thời có rách sụn chêm (tear) hoặc thoái hóa hay không?
• Để bảo tồn sụn chêm tối đa, có thể thực hiện khâu hoặc tạo hình (saucerization) hay không; nếu có thể, tiên lượng ở độ tuổi và mức độ hoạt động của tôi như thế nào?
• Đối với vận động viên (hoặc người có mức độ hoạt động cao do công việc), thời điểm trở lại thi đấu và sự khác biệt về tình trạng khớp lâu dài giữa việc phẫu thuật và không phẫu thuật là như thế nào?

(Nếu cần, có thể trực tiếp cho bác sĩ xem các câu hỏi trên khi khám để buổi tư vấn hiệu quả hơn.)