Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Bàn chân hõm (cavus foot) là tình trạng cung dọc trong (arch) của bàn chân cao quá mức, khiến lòng bàn chân cong lồi lên phía trên. Trọng lượng cơ thể không được phân bố đều trên toàn bộ bàn chân mà tập trung vào gót chân và bàn chân trước.
- Nguyên nhân chính: Phần lớn là biến đổi thứ phát do các bệnh thần kinh cơ (ví dụ: Charcot–Marie–Tooth, di chứng sau bại liệt), dị tật bẩm sinh, chấn thương (biến dạng sau gãy xương), di chứng của hội chứng khoang do phù nề nghiêm trọng, bại não và bệnh tiểu não. Ở người trưởng thành, chấn thương và tổn thương thần kinh cơ thường gặp.
- Tóm tắt cơ chế bệnh sinh: Mất cân bằng cơ (ví dụ: yếu cơ mu bàn chân, co ngắn tương đối của cơ gan chân/cơ bắp chân) → tăng độ cao của trục dọc trong bàn chân → tập trung tải trọng vào bàn chân trước và bàn chân sau → xuất hiện chai chân, đau, biến dạng ngón chân (ngón chân vuốt/ ngón chân búa), mất vững cổ chân và rối loạn đi lại. Nếu kèm bệnh lý thần kinh, nguy cơ loét tăng do giảm cảm giác.
- Triệu chứng lâm sàng: Đau phía trước và phía sau bàn chân, lòng bàn chân dày lên (chai chân), khó đi lại·bất thường khi đi, ngón chân vuốt hoặc ngón chân búa, bong gân·mất vững cổ chân, đau thắt lưng mạn tính (do thay đổi kiểu đi).
Phương pháp điều trị
- Điều trị bảo tồn
- Dụng cụ chỉnh hình tùy chỉnh (custom orthosis): Sử dụng miếng đệm xương bàn chân, dụng cụ nâng đỡ phía trong·phía ngoài và lót giày (pressure redistribution), giày đế rocker (rocker sole) để giảm đau và cải thiện việc đi lại.
- Vật lý trị liệu·kéo giãn: Kéo giãn cơ bắp chân (Achilles) và cân gan chân, tăng cường cơ (đặc biệt là cơ mu bàn chân và cơ phía ngoài).
- Điều trị bằng thuốc: Khi đau cấp tính, có thể dùng thuốc giảm đau·kháng viêm như NSAIDs; nếu nghi ngờ đau do bệnh lý thần kinh, cân nhắc các thuốc điều trị đau thần kinh như gabapentin và pregabalin.
- Điều chỉnh hoạt động·lựa chọn giày phù hợp: Chọn giày có khả năng hấp thụ lực tác động tốt, tránh giày mũi nhọn.
- Kiểm soát bệnh nền: Nếu nguyên nhân là bệnh thần kinh cơ, cần được khoa thần kinh đánh giá và điều trị chuyên môn (phục hồi chức năng·thuốc·tư vấn di truyền, v.v.).
- Điều trị phẫu thuật (khi triệu chứng nghiêm trọng hoặc không kiểm soát được bằng điều trị bảo tồn)
- Phẫu thuật mô mềm: Cắt cân gan chân, phẫu thuật giải phóng gân (ví dụ: kéo dài gân Achilles), v.v.
- Chuyển vị gân (tendon transfer): Thay đổi vị trí của gân để bù đắp sự mất cân bằng sức cơ.
- Phẫu thuật chỉnh sửa xương (osteotomy), chỉnh sửa bàn chân sau (calcanear osteotomy), phẫu thuật chỉnh sửa xương bàn chân giữa, v.v.
- Hợp nhất khớp (arthrodesis): Phẫu thuật cố định trong trường hợp viêm khớp lan rộng hoặc biến dạng nghiêm trọng.
- Phương pháp phẫu thuật được quyết định riêng tùy theo vị trí và nguyên nhân biến dạng (có hay không có bệnh lý thần kinh), cũng như tình trạng khớp.
- Lưu ý / nguy cơ biến chứng / tự chăm sóc
- Nếu không điều trị sớm, biến dạng bàn chân, đau mạn tính, chai chân·loét, viêm khớp và rối loạn đi lại có thể tiến triển.
- Khi bị giảm cảm giác thần kinh, cần chú ý chăm sóc vết thương·loét (nguy cơ nhiễm trùng·hoại thư).
- Sau phẫu thuật có thể xảy ra nhiễm trùng, tổn thương thần kinh, không liền xương·tái phát.
- Ngay cả trong thời gian điều trị bảo tồn, nên theo dõi định kỳ (hình dạng bàn chân, thay đổi ở da·cảm giác). Sử dụng giày·lót giày phù hợp và kiểm soát cân nặng có thể giúp giảm triệu chứng.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng·thông tin cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
- Tài liệu xét nghiệm trước đây (kết quả X-quang bàn chân, CT, MRI, EMG/đo dẫn truyền thần kinh, v.v.) và hồ sơ phẫu thuật (nếu có)
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng·diễn tiến·vị trí và mức độ đau (nhật ký đau), thay đổi triệu chứng trong ngày, các yếu tố làm nặng hơn (đi bộ·tập thể dục·giày dép)
- Ảnh đôi giày thường đi và ảnh bàn chân khi đi chân trần·ảnh chụp từ bên cạnh (để quan sát hình dạng bàn chân)
- Tiền sử gia đình (đặc biệt là bệnh lý thần kinh ngoại biên·bệnh di truyền), tiền sử chấn thương, các triệu chứng liên quan đến hệ thần kinh (tê·yếu)
- Nội dung cần chủ động thông báo trước với bác sĩ khi khám ngoại trú (ví dụ)
- Có đau hay không·mức độ đau (thang điểm đau trực quan), mức độ hạn chế các hoạt động hằng ngày
- Hiệu quả của dụng cụ chỉnh hình·lót giày·vật lý trị liệu đã từng sử dụng
- Có rối loạn cảm giác (tê ran·tê mất cảm giác) hay không, có yếu cơ hay không
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- "Tác dụng phụ hoặc những điều cần lưu ý khi dùng thuốc này (hoặc dụng cụ chỉnh hình được kê) là gì?"
- "Khả năng tiến triển (tiên lượng) của biến dạng bàn chân của tôi như thế nào?"
- "Có thể kiểm soát triệu chứng bằng điều trị bảo tồn mà không cần phẫu thuật không? Thời gian được khuyến nghị là bao lâu?"
- "Tôi cần lưu ý những gì trong sinh hoạt hằng ngày và khi tập thể dục?"
- "Nếu phẫu thuật, thời gian phục hồi chức năng và thời điểm có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày dự kiến là khi nào?"
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- "Để xác định bàn chân hõm của tôi có liên quan đến bệnh thần kinh cơ (ví dụ: Charcot–Marie–Tooth) hay không, tôi cần thực hiện thêm những xét nghiệm nào (EMG, xét nghiệm di truyền, v.v.)?"
- "Đối với biến dạng hiện tại của tôi (hoặc phát hiện trên X-quang), phương pháp phẫu thuật nào được khuyến nghị, và nguy cơ tái phát cũng như biến chứng ở mức nào?"