Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Viêm quầng (erysipelas) là một bệnh nhiễm trùng da cấp tính do vi khuẩn, trong đó sự xâm nhập chủ yếu của liên cầu khuẩn nhóm A (hoặc các loại liên cầu khuẩn khác) gây viêm cấp tính ở phần trên của lớp hạ bì và mô dưới da nông, biểu hiện bằng ban đỏ và phù nề có ranh giới rõ ràng.
- Sinh bệnh học: Vi khuẩn xâm nhập vào lớp hạ bì qua tổn thương hàng rào da (các vết nứt nhỏ, chàm, loét, vết thương phẫu thuật, v.v.), gây viêm các mạch bạch huyết nông và lớp hạ bì. Khi nhiễm trùng tái diễn, tổn thương mạch bạch huyết có thể dẫn đến phù bạch huyết mạn tính.
- Triệu chứng chính: Đột ngột sốt, rét run, mệt mỏi toàn thân; tại chỗ xuất hiện ban đỏ, phù nề, nóng và đau khi ấn, có ranh giới rõ, bề mặt phẳng. Trường hợp nặng có thể xuất hiện bóng nước, chấm xuất huyết và dấu hiệu hoại tử. Bệnh thường gặp ở mặt (có thể hình cánh bướm), chân (đặc biệt là cẳng chân) và cánh tay.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc cơ bản: Điều trị kháng sinh sớm (đường uống hoặc đường tĩnh mạch) + điều trị hỗ trợ tại chỗ (nghỉ ngơi, kê cao chi, duy trì đủ nước, kiểm soát đau).
- Thuốc tiêu chuẩn (ví dụ):
- Mức độ nhẹ (điều trị ngoại trú): Penicillin đường uống (phenoxymethylpenicillin/penicillin V) hoặc amoxicillin. Thay thế: clindamycin, macrolide (khi dị ứng penicillin). Thông thường trong 7–10 ngày (có thể rút ngắn khi cải thiện lâm sàng).
- Mức độ nặng/có triệu chứng toàn thân hoặc kém hấp thu: Nhập viện và dùng penicillin đường tĩnh mạch (benzylpenicillin/penicillin G).
- Phản ứng quá mẫn với penicillin: Cân nhắc clindamycin hoặc nhóm macrolide như erythromycin.
- Thời gian điều trị và chuyển thuốc: Có thể chuyển sang thuốc đường uống sau khi có cải thiện lâm sàng (hết sốt, giảm ban đỏ). Tổng thời gian điều trị thường là 5–14 ngày; kéo dài hơn nếu bệnh tái phát hoặc cải thiện chậm.
- Phòng ngừa (khi tái phát thường xuyên): Cân nhắc điều trị dự phòng lặp lại bằng liều thấp (dưới sự đánh giá của bác sĩ, tiêm benzathine penicillin định kỳ hoặc dùng kháng sinh đường uống liều thấp dài hạn).
- Điều trị hỗ trợ·tự chăm sóc: Kê cao vùng bị nhiễm trùng, chăm sóc vết thương phù hợp, kiểm soát các bệnh nền như đái tháo đường, dùng thuốc giảm đau·hạ sốt khi đau hoặc sốt.
- Chống chỉ định·thận trọng: Ở chi dưới có phù nề·loét, cần chẩn đoán phân biệt với viêm tĩnh mạch huyết khối và các bệnh khác. Xác nhận tiền sử dị ứng trước khi dùng kháng sinh.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
Vật dụng/tài liệu cần chuẩn bị:
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung) cùng tiền sử dị ứng (đặc biệt là kháng sinh như penicillin)
- Tiền sử từng mắc viêm quầng (erysipelas) và tần suất tái phát, tiền sử phẫu thuật, giãn tĩnh mạch chi dưới và tình trạng phù bạch huyết
- Tiền sử đái tháo đường·nghiện rượu·suy giảm miễn dịch (dùng steroid·điều trị ung thư, v.v.)
- Có vết thương gần đây·bị động vật cắn·bệnh da (nấm chân·chàm, v.v.) hay không
- Thời điểm xuất hiện triệu chứng, diễn biến sốt, tình trạng triệu chứng có nặng lên hay không (chụp ảnh và nộp cho bác sĩ có thể giúp ích cho việc chẩn đoán)
- Nếu có kết quả xét nghiệm gần đây (đường huyết·CRP·WBC, v.v.) hoặc hồ sơ nhập viện thì hãy mang theo
Ví dụ câu hỏi (ghi lại trước khi khám ngoại trú sẽ hữu ích):
- "Triệu chứng bắt đầu từ khi nào và ban đỏ lan rộng với tốc độ như thế nào?"
- "Gần đây bạn có dùng steroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch không?"
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- "Các tác dụng phụ có thể xảy ra của thuốc này (kháng sinh được kê đơn) là gì và nếu xuất hiện triệu chứng nào thì tôi phải ngừng thuốc ngay lập tức?"
- "Thời gian điều trị dự kiến và tốc độ hồi phục sẽ như thế nào? Khi nào tôi có thể trở lại sinh hoạt bình thường?"
- "Để phòng tái phát, tôi cần thực hiện những thói quen sinh hoạt hoặc chăm sóc da nào (ví dụ: dưỡng ẩm, chăm sóc móng chân, v.v.)?"
- "Nếu bị đái tháo đường hoặc phù bạch huyết thì kế hoạch điều trị hoặc tiên lượng sẽ khác như thế nào?"
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- "Viêm quầng tái phát nhiều lần; tôi có nên bắt đầu dùng kháng sinh dự phòng (tiêm định kỳ hoặc uống dài hạn) không? Ưu điểm và nhược điểm là gì?"
- "Viêm quầng ở mặt đã lan đến mũi và cả hai má. Cần thực hiện những xét nghiệm nào để đánh giá nguy cơ biến chứng toàn thân như ở ngực·viêm nội tâm mạc?"
Lưu ý bổ sung (tóm tắt)
- Nếu bệnh diễn tiến nặng nhanh, sốt cao·khó thở·suy giảm ý thức hoặc tổn thương lan rộng nhanh chóng, cần đến khoa cấp cứu.
- Nếu nhiễm trùng tái diễn, cần đánh giá tình trạng phù bạch huyết·bệnh tĩnh mạch·tình trạng miễn dịch nền để xây dựng chiến lược phòng tái phát.