Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Bong gân (sprain) là tình trạng dây chằng (ligament) nâng đỡ khớp bị giãn, rách một phần hoặc đứt hoàn toàn do chấn thương. Trong tiếng Hàn thường được diễn đạt là “bị trẹo”.
- Nguyên nhân: Xảy ra khi khớp bị xoay đột ngột vượt quá phạm vi bình thường hoặc chịu va đập do chơi thể thao, ngã, trượt ngã, tai nạn giao thông và các nguyên nhân khác.
- Sinh lý bệnh: Khi các sợi dây chằng bị kéo giãn quá mức, tổn thương có thể tiến triển từ vi rách (mức độ nhẹ) → rách một phần (mức độ trung bình) → đứt hoàn toàn (mức độ nặng); tùy theo mức độ tổn thương dây chằng, có thể xuất hiện tình trạng khớp không ổn định và suy giảm chức năng.
- Triệu chứng chính: Đau ngay sau khi bị chấn thương, đau khi ấn, sưng, bầm tím (chảy máu), giảm khả năng vận động khớp, đau khi chịu trọng lượng hoặc sử dụng khớp; trong trường hợp nặng có cảm giác khớp bị lệch (không ổn định) hoặc biến dạng.
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Xử trí ban đầu (giai đoạn cấp tính)
- Nguyên tắc RICE: Rest (nghỉ ngơi), Ice (chườm lạnh, cách nhau 20 phút), Compression (băng ép), Elevation (nâng vùng bị thương cao hơn tim). Khuyến nghị áp dụng trong 48–72 giờ đầu.
- Kiểm soát đau: Sử dụng acetaminophen hoặc thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) (tham khảo ý kiến bác sĩ).
- Dụng cụ hỗ trợ/cố định: Tạm thời cố định bằng nạng, nẹp, băng ép, dụng cụ hỗ trợ và các phương tiện khác.
- Chẩn đoán và xét nghiệm hình ảnh
- Khi nghi ngờ gãy xương hoặc trật khớp, chụp X-quang (loại trừ gãy xương). Khuyến nghị siêu âm hoặc MRI để xác định mức độ tổn thương dây chằng (đặc biệt trong trường hợp nặng hoặc mất vững mạn tính).
- Kết hợp thăm khám lâm sàng (vị trí đau khi ấn, phạm vi vận động khớp, kiểm tra độ mất vững của khớp).
- Phục hồi chức năng và hồi phục (giai đoạn bán cấp/hồi phục)
- Khi tình trạng đau và sưng thuyên giảm, bắt đầu chườm ấm, các bài tập vận động khớp, tăng cường cơ bắp (đặc biệt là các cơ quanh khớp và tập thăng bằng).
- Khuyến nghị vật lý trị liệu (điện trị liệu, tập tăng cường cơ và thăng bằng, v.v.).
- Việc trở lại hoạt động cần được tiến hành từng bước, cân nhắc tình trạng đau, độ ổn định của khớp và mức độ hồi phục sức mạnh cơ.
- Điều trị phẫu thuật
- Trong trường hợp độ 3 (đứt hoàn toàn) hoặc tình trạng mất vững khớp kéo dài và điều trị bảo tồn thất bại, có thể cân nhắc khâu hoặc tái tạo dây chằng (ghép tự thân hoặc ghép đồng loại). Cần phục hồi chức năng sau phẫu thuật.
- Lưu ý và tự chăm sóc
- Trở lại hoạt động quá sớm và quá mức làm tăng nguy cơ tái chấn thương.
- Mất vững khớp kéo dài hoặc bong gân tái diễn làm tăng nguy cơ đau mạn tính và thoái hóa khớp.
- Nếu đang dùng thuốc chống đông máu hoặc mắc bệnh chảy máu, tình trạng chảy máu và bầm tím có thể nặng hơn; cần thông báo cho nhân viên y tế.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Đồ cần chuẩn bị và thông tin cần ghi lại
- Ghi lại thời điểm xảy ra gần đây nhất và tình huống lúc bị thương (cơ chế: bàn chân có bị lật hay không, hướng va đập, v.v.)
- Vị trí và mức độ đau (thang điểm đau 0–10), khả năng chịu trọng lượng (có thể đi lại hay không)
- Nếu đã thực hiện xét nghiệm hình ảnh (ảnh chụp, X-quang, siêu âm, MRI), mang theo bản gốc hoặc CD
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu), tiền sử dị ứng
- Tiền sử chấn thương trước đây ở cùng vị trí và tiền sử điều trị, phục hồi chức năng
- Ảnh/video cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
- Chụp ảnh nếu có sưng hoặc đỏ
- Dáng đi hoặc động tác khi chịu trọng lượng (nếu có thể)
- Những điều hữu ích cần kiểm tra khi đi khám
- Sốt, dấu hiệu nghi nhiễm trùng (vết thương có bị hở hoặc có mủ hay không)
- Có hay không các triệu chứng thần kinh (tê, châm chích) hoặc bất thường mạch máu (da nhợt, lạnh, mạch yếu)
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Tôi cần thực hiện những xét nghiệm nào cho chấn thương này? (X-quang, siêu âm, MRI, v.v.)
- Bác sĩ khuyến nghị loại thuốc nào để giảm đau hiện tại và thuốc đó có tác dụng phụ gì?
- Thời gian sử dụng và cách sử dụng dụng cụ hỗ trợ (nẹp bảo vệ, băng, nạng) như thế nào?
- Khi nào bắt đầu phục hồi chức năng và bác sĩ khuyến nghị chương trình nào?
- Khi nào tôi có thể trở lại các hoạt động hằng ngày hoặc tập thể thao? (Xin cho biết tiêu chí và hướng dẫn theo từng giai đoạn)
- Những trường hợp nào cần phẫu thuật? Tiên lượng sẽ thế nào nếu không phẫu thuật?
Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh
- Bong gân này được phân loại ở mức độ nào (1/2/3), và dựa trên các xét nghiệm hiện tại thì có vẻ thuộc mức độ nào? (Xin cho biết là rách một phần hay đứt hoàn toàn)
- Nếu dây chằng bị đứt hoàn toàn, liệu có khả năng hồi phục bằng điều trị bảo tồn không, hay bác sĩ khuyến nghị tái tạo bằng phẫu thuật sớm?