Đứt gân Achilles (Acute Achilles tendon rupture) — Xác nhận tên y khoa
Đứt gân Achilles là tên bệnh chính xác về mặt y khoa. Tên tiếng Anh: Acute Achilles tendon rupture.
1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tình trạng gân của các cơ bắp chân đảm nhiệm động tác gấp gan chân (gân Achilles) bị đứt một phần hoặc hoàn toàn. Thường xảy ra tại vị trí cách phía trên gót chân 2–6 cm (khu vực có lưu lượng máu tương đối kém).
- Nguyên nhân chính
- Chấn thương cấp tính xảy ra khi vận động giải trí hoặc tập luyện cường độ cao (bật nhảy·tiếp đất nhanh, đổi hướng)
- Thoái hóa gân mạn tính (tuổi tăng, vi chấn thương lặp đi lặp lại)
- Yếu tố nguy cơ: tiêm steroid lặp đi lặp lại hoặc dùng steroid toàn thân, dùng kháng sinh nhóm fluoroquinolone, bệnh thấp khớp, bất thường tuyến giáp, bệnh gút, hút thuốc, đái tháo đường
- Sinh lý bệnh: Sự gián đoạn cấp tính của các sợi gân làm mất sự truyền lực, gây giảm lực gấp gan chân; các cơ bắp chân ở phía gần co rút và tái sắp xếp, tạo ra chỗ lõm tại vị trí đứt.
- Triệu chứng điển hình
- Đau xuất hiện đột ngột cùng với tiếng “bụp” hoặc “tách”
- Đau ban đầu có thể cải thiện, nhưng không thể hoặc khó kiễng chân (gấp gan chân)
- Chỗ lõm tại vị trí đứt và đau khi ấn, cơ bắp chân yếu đi
- Có thể đi lại nhưng không thể kiễng chân
- Dấu hiệu chẩn đoán: Nghiệm pháp Thompson dương tính (mất động tác gấp gan chân khi bóp cơ bắp chân), xác định phạm vi đứt bằng siêu âm hoặc MRI.
2) Phương pháp điều trị
- Sơ cứu ban đầu
- RICE (nghỉ ngơi/chườm lạnh/băng ép/kê cao), bất động (bó bột hoặc nẹp), thuốc giảm đau, không chịu trọng lượng (dùng nạng)
- Khuyến nghị khám chuyên khoa chỉnh hình sớm
- Xét nghiệm xác định chẩn đoán
- Xét nghiệm dựa trên bằng chứng: siêu âm (nhanh·hiệu quả về chi phí), MRI (đánh giá đứt một phần·tổn thương phối hợp)
- Điều trị bảo tồn
- Chỉ định: bệnh nhân cao tuổi hoặc có nguy cơ phẫu thuật cao, đứt một phần nhỏ
- Phương pháp: Duy trì bàn chân ở tư thế gấp gan chân (kê cao gót chân) bằng nẹp chức năng (ủng đi bộ), đồng thời tăng dần phạm vi duỗi và cho phép chịu trọng lượng từng bước
- Thời gian: Thông thường bất động và phục hồi chức năng trong ít nhất 6–8 tuần (tùy theo phác đồ)
- Ưu điểm: Tránh biến chứng phẫu thuật; nhược điểm: Một số nghiên cứu cho thấy có thể tăng tỷ lệ đứt lại (điều trị bảo tồn chức năng gần đây cho kết quả cải thiện)
- Điều trị phẫu thuật
- Chỉ định: Bệnh nhân vận động nhiều, đứt hoàn toàn, không thể nối đầu gần và đầu xa, đứt lại hoặc đứt mạn tính
- Phương pháp: Khâu mở, khâu qua da (giảm biến chứng da), phẫu thuật tái tạo (ghép/chuyển gân khi khuyết hổng nghiêm trọng)
- Ưu điểm: Tỷ lệ đứt lại thấp (theo các so sánh truyền thống); nhược điểm: Nguy cơ nhiễm trùng vết thương, vấn đề về da, tổn thương thần kinh (ví dụ: thần kinh sural)
- Phục hồi chức năng
- Cả sau phẫu thuật và điều trị không phẫu thuật đều cần chịu trọng lượng từng bước, tập ROM, tăng cường cơ và tập thăng bằng
- Trở lại thể thao: Thông thường 4–6 tháng; vận động cường độ cao có thể phải trì hoãn đến 6–12 tháng
- Thuốc·biện pháp khác
- Kiểm soát đau: NSAIDs, opioid ngắn hạn khi cần
- Dự phòng kháng sinh khi phẫu thuật (theo phác đồ được khuyến nghị)
- Lưu ý (trong và sau điều trị)
- Không vận động khớp hoặc chịu trọng lượng quá mức trong giai đoạn đầu điều trị
- Tiêm steroid tại chỗ và sử dụng fluoroquinolone gần đây làm tăng nguy cơ tổn thương gân — cần thông báo cho nhân viên y tế
- Hút thuốc và kiểm soát đường huyết kém làm tăng nguy cơ chậm lành
- Biến chứng
- Đứt lại, nhiễm trùng vết thương, tổn thương thần kinh (rối loạn cảm giác), huyết khối (huyết khối tĩnh mạch sâu), yếu cơ kéo dài·giảm khả năng vận động
- Tiên lượng
- Sau điều trị và phục hồi chức năng phù hợp, nhiều bệnh nhân có thể trở lại đi lại và sinh hoạt hằng ngày. Mức độ vận động khác nhau tùy từng người (đặc biệt, việc trở lại các môn thể thao cường độ cao có thể bị hạn chế ở một số người).
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị·nội dung cần thông báo cho bác sĩ khi khám và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (nhất định phải bao gồm việc có dùng steroid·thuốc chống đông·fluoroquinolone hay không)
- Tiền sử bệnh (bệnh thấp khớp, đái tháo đường, bệnh tuyến giáp, v.v.)
- Tình huống xảy ra chấn thương (khi nào, như thế nào, kiểu xuất hiện cơn đau) và ảnh chụp (nếu có sưng·thay đổi da)
- Kết quả xét nghiệm trước đây (nếu có, hình ảnh X-quang/siêu âm/MRI)
- Những mục có thể tự kiểm tra trước khi khám
- Có thể kiễng chân hay không (có/không), mức độ đau (thang điểm đau bằng số), tình trạng đi lại (có sử dụng nạng hay không)
- Ví dụ câu hỏi có thể trả lời trước với bác sĩ khi khám (chuẩn bị cho câu hỏi của bác sĩ phụ trách)
- Cơ chế chính xác khi bị thương (bật nhảy, đổi hướng, ngã, v.v.)
- Diễn biến của cơn đau và tình trạng sưng·bầm (kéo dài bao lâu kể từ khi bắt đầu)
- Trước đây có từng đau hoặc tiêm thuốc liên quan đến mắt cá chân·gân này hay không
4) Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Cần thực hiện những xét nghiệm nào để xác định chắc chắn tình trạng này? (sự cần thiết của siêu âm·MRI)
- Giữa phẫu thuật và điều trị bảo tồn, lựa chọn nào phù hợp hơn với tôi? Ưu nhược điểm là gì?
- Thời gian hồi phục dự kiến và kế hoạch phục hồi chức năng như thế nào? Khi nào có thể bắt đầu chịu trọng lượng và tập thể dục?
- Các biến chứng dự kiến khi phẫu thuật và tỷ lệ nguy cơ đứt lại khoảng bao nhiêu?
- Kiểm soát đau như thế nào? Có khuyến nghị nào về thuốc hoặc vật lý trị liệu không?
5) Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh
- Trong trường hợp của tôi (mô tả ngắn gọn về tuổi·mức độ vận động·bệnh nền), có nhất thiết phải phẫu thuật không, hay điều trị bảo tồn cũng đủ?
- Để giảm nguy cơ đứt lại, tôi cần tuân thủ những quy tắc cụ thể nào về vận động·sinh hoạt sau phẫu thuật và trong thời gian điều trị bảo tồn?
(Khi khám, việc thông báo chính xác các thông tin về thuốc đang dùng·bệnh nền đã cung cấp là rất quan trọng đối với chẩn đoán và lựa chọn điều trị.)