Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Viêm gân Achilles (achilles tendinopathy/tendonitis) là tình trạng gân Achilles bị viêm hoặc xuất hiện biến đổi thoái hóa, gây đau, ấn đau và sưng. Gân Achilles là gân nối các cơ bắp chân (cơ bụng chân và cơ dép) với gót chân (xương gót), tham gia vào chức năng chịu trọng lượng cơ thể và kiễng chân (gấp gan chân).
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Việc sử dụng quá mức lặp đi lặp lại (chạy, nhảy quá nhiều, v.v.), kỹ thuật tập luyện không đúng, tăng đột ngột khối lượng vận động, bất thường về cơ sinh học như bàn chân bẹt hoặc bàn chân vòm cao, giãn cơ không đầy đủ và mất cân bằng sức cơ có thể gây tổn thương vi thể lặp đi lặp lại, dẫn đến viêm và biến đổi thoái hóa của gân (xơ hóa, giảm lưu lượng máu).
- Triệu chứng chính:
- Đau vùng gân Achilles sau hoặc trong và sau khi vận động (giai đoạn đầu chủ yếu xuất hiện ngay sau hoạt động)
- Sưng, đau khi ấn, nóng
- Cảm giác cứng ngay sau khi thức dậy vào buổi sáng hoặc cứng khi bắt đầu hoạt động
- Khi bệnh tiến triển, cơn đau có thể kéo dài ngay cả khi hoạt động nhẹ hoặc nghỉ ngơi; hiếm khi có thể kèm theo co thắt bắp chân và khó đi lại
Phương pháp điều trị
- Điều trị bảo tồn (tiêu chuẩn ban đầu)
- Điều chỉnh hoạt động và nghỉ ngơi: hạn chế các hoạt động chạy, nhảy quá mức cho đến khi tình trạng viêm giảm
- Vật lý trị liệu: giãn cơ, tăng cường sức cơ (đặc biệt chương trình tập tăng cường cơ bắp chân kiểu co lệch tâm (eccentric) được cho là có hiệu quả), một số trường hợp sử dụng điều trị bằng sóng xung kích ngoài cơ thể (ESWT)
- Dụng cụ hỗ trợ/giày: giảm gánh nặng lên gân bằng miếng đệm gót chân (cao 2–3 cm) và lót giày tùy chỉnh (orthotic)
- Thuốc: dùng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) để kiểm soát đau và viêm (sử dụng ngắn hạn)
- Các phương pháp giảm triệu chứng như chườm lạnh và điều trị bằng tay
- Điều trị can thiệp (khi điều trị bảo tồn thất bại)
- Điều trị bằng sóng xung kích ngoài cơ thể (ESWT): được sử dụng để cải thiện triệu chứng trong trường hợp tendinopathy mạn tính
- Điều trị tiêm: PRP (huyết tương giàu tiểu cầu), liệu pháp tăng sinh và các phương pháp khác đang được nghiên cứu nhưng bằng chứng còn hạn chế. Tiêm steroid vào trong gân thường không được khuyến cáo vì nguy cơ đứt gân.
- Điều trị phẫu thuật
- Nếu không cải thiện với điều trị bảo tồn hoặc có tổn thương cấu trúc (biến đổi thoái hóa lan rộng, rách một phần gân), có thể cân nhắc phẫu thuật giải ép gân, cắt bỏ vùng tổn thương và khâu gân
- Lưu ý, nguy cơ biến chứng và điểm cần chú ý khi tự chăm sóc
- Giãn cơ quá sức hoặc vận động có tác động mạnh trong giai đoạn cấp tính có thể làm bệnh nặng hơn
- Cần thận trọng với tiêm steroid quanh gân (hoặc vào trong gân) vì có nguy cơ làm yếu và đứt gân
- Phục hồi chức năng phù hợp (tập tăng cường cơ kiểu co lệch tâm) và quay lại tập luyện từng bước rất quan trọng để phòng tái phát
- Biến chứng: bệnh trở thành mạn tính, rách một phần hoặc hoàn toàn gân, đau kéo dài và suy giảm chức năng
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/tài liệu xét nghiệm cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu và thuốc chống kết tập tiểu cầu)
- Tiền sử bệnh (đặc biệt là chấn thương mắt cá chân/bắp chân trước đây, chẩn đoán hoặc phẫu thuật trước đây)
- Bản sao kết quả chụp/kiểm tra trước đây (siêu âm, MRI, X-quang, v.v.), nếu có
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng, các yếu tố làm nặng hoặc cải thiện triệu chứng và nhật ký đau (bao gồm loại hình và cường độ vận động)
- Ảnh đôi giày đang sử dụng hoặc đôi giày thực tế (đặc biệt là giày thể thao)
- Thông tin cần cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú (ví dụ)
- Vị trí đau (phần giữa gân hoặc vị trí bám gân), mức độ đau (có thể định lượng), thời điểm bắt đầu
- Các hoạt động liên quan đến cơn đau (đau nặng hơn khi tập động tác hoặc môn thể thao nào)
- Tiền sử vật lý trị liệu, dùng thuốc và can thiệp trước đây, cũng như việc các phương pháp đó có hiệu quả hay không
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Tên chẩn đoán chính xác của tình trạng này là gì? (tendinopathy phần giữa so với tendinopathy tại vị trí bám gân (insertional tendinopathy), v.v.)
- Kế hoạch điều trị ban đầu được khuyến nghị là gì? Nên thử điều trị bảo tồn trong bao lâu?
- Tác dụng phụ của thuốc được kê và những điều cần lưu ý khi dùng thuốc là gì?
- Chương trình phục hồi chức năng (tập luyện) nên được tiến hành như thế nào và khi nào có thể tập luyện trở lại?
- Trong trường hợp cần phẫu thuật, khi nào cần phẫu thuật và thời gian hồi phục dự kiến là bao lâu?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Trong trường hợp của tôi (vị trí triệu chứng/mô hình vận động), tập tăng cường cơ kiểu co lệch tâm (Alfredson protocol) có phù hợp không? Cụ thể nên bắt đầu như thế nào?
- Siêu âm hoặc MRI cho thấy gân có biến đổi thoái hóa (hoặc rách một phần); liệu có thể thử các can thiệp bảo tồn bổ sung (ESWT, PRP, v.v.) trước thay vì phẫu thuật không?
(Tham khảo: Các xét nghiệm thường được sử dụng để chẩn đoán gồm siêu âm và MRI; việc đánh giá và điều trị được thực hiện tại khoa chấn thương chỉnh hình. Điều trị thích hợp sớm có thể làm giảm nguy cơ bệnh trở thành mạn tính và nguy cơ đứt gân.)