Tổn thương dây chằng chéo

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Đây là tình trạng dây chằng chéo trước (ACL) hoặc dây chằng chéo sau (PCL) của khớp gối (khớp đùi - cẳng chân) bị rách một phần hoặc hoàn toàn do chấn thương hay lực quá mức, làm giảm độ vững trước-sau và độ vững xoay của khớp gối.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Khi khớp gối chịu lực trước-sau, lực xoay bất thường (và lực bên) do dừng đột ngột, đổi hướng, tiếp đất sau khi bật nhảy, va chạm giữa các vận động viên, tai nạn giao thông..., dây chằng chéo sẽ bị giãn hoặc rách. Khi dây chằng chéo trước bị rách, xương chày bị di lệch ra trước; tình trạng mất vững lặp đi lặp lại có thể gây tổn thương sụn chêm và mài mòn sụn khớp (thoái hóa khớp).
• Triệu chứng chính: Đau đột ngột ở đầu gối, nghe hoặc cảm thấy tiếng “rắc” khi dây chằng bị rách, sưng ngay lập tức (chảy máu trong khớp/sưng do xuất huyết trong khớp), cảm giác đầu gối trượt hoặc khuỵu xuống khi đứng hay đi lại (cảm giác mất vững), tiếng động trong khớp; trường hợp nặng có thể không đi lại được.

Phương pháp điều trị

• Sơ cứu ban đầu (giai đoạn cấp tính): Kiểm soát đau và sưng bằng RICE (nghỉ ngơi, chườm lạnh, băng ép, kê cao), hạn chế chịu trọng lượng bằng nẹp hỗ trợ và nạng, kiểm soát đau bằng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs).
• Điều trị bảo tồn (khi không có chỉ định phẫu thuật hoặc rách một phần, mất vững nhẹ): Vật lý trị liệu (tăng cường sức cơ, đặc biệt là cân bằng cơ tứ đầu đùi và cơ gân kheo), đeo nẹp chức năng, chịu trọng lượng tăng dần và chương trình phục hồi chức năng (duy trì tầm vận động khớp, tập sức mạnh, tư thế và cảm nhận bản thể).
• Điều trị phẫu thuật (mất vững nghiêm trọng hoặc rách hoàn toàn, bệnh nhân có mức độ hoạt động cao): Tái tạo dây chằng chéo là phương pháp điều trị tiêu chuẩn. Vật liệu ghép thường dùng: gân tự thân (xương bánh chè - gân bánh chè - xương chày (BTB), gân gân kheo (gân cơ bán gân và cơ may)), gân đồng loài (ghép đồng loại: gân Achilles...). Kỹ thuật phẫu thuật: ghép qua nội soi khớp (ghép và cố định qua đường hầm xương). Đối với rách PCL, lựa chọn điều trị bảo tồn hoặc tái tạo tùy theo mức độ tổn thương, tổn thương kèm theo và tình trạng mất vững trên lâm sàng.
• Thuốc/các phương pháp khác: NSAIDs để kiểm soát đau, thuốc giảm đau khi cần; cân nhắc dùng kháng sinh để phòng ngừa nhiễm trùng sau phẫu thuật và phòng ngừa huyết khối (nếu có yếu tố nguy cơ).
• Phục hồi chức năng và lưu ý: Phục hồi chức năng theo từng giai đoạn sau phẫu thuật (ban đầu tập vận động khớp và điều chỉnh mức chịu tải → phục hồi sức mạnh và chức năng → tập luyện trở lại thể thao). Thông thường, để trở lại hoàn toàn với thể thao cần 6–12 tháng sau phẫu thuật (tùy từng người và phương pháp phẫu thuật). Trong giai đoạn đầu, không thực hiện động tác xoay hoặc xoay trụ quá mức, không chịu tải quá sức.
• Biến chứng/tiên lượng: Phẫu thuật tái tạo có thể phục hồi tình trạng mất vững ở phần lớn trường hợp, nhưng vẫn có khả năng rách lại, vấn đề với gân ghép, cứng khớp, nhiễm trùng, huyết khối; về lâu dài có thể xảy ra tổn thương sụn chêm và thoái hóa khớp. Phục hồi chức năng đều đặn đóng vai trò quan trọng đối với tiên lượng.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (giấy tờ cần chuẩn bị và các mục cần xác nhận trước khi đến khám)

• Vật dụng/giấy tờ cần mang theo: Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu), tiền sử dị ứng, tiền sử phẫu thuật và chấn thương trước đây, kết quả hoặc hình ảnh các xét nghiệm đã thực hiện (X-quang đầu gối, MRI, siêu âm khớp...; nếu có thể mang theo CD/USB), ghi chú về tiền sử vận động và nghề nghiệp (môn thể thao, mức độ yêu cầu).
• Ghi chép triệu chứng: Thời điểm và cơ chế khởi phát triệu chứng (xảy ra khi nào, trong tình huống nào), mức độ đau, có sưng hay không, chảy máu (bầm tím), khả năng chịu trọng lượng, tần suất xuất hiện triệu chứng đầu gối bị “trượt ra”, có hay không triệu chứng khóa khớp (kẹt khớp), các yếu tố làm triệu chứng thuyên giảm hoặc nặng lên.
• Lối sống/mục tiêu: Các hoạt động hằng ngày, nghề nghiệp, thời điểm và mức độ mong muốn trở lại thể thao, tình trạng tập luyện và phục hồi chức năng hiện tại.
• Các xét nghiệm có thể thực hiện khi khám ngoại trú: Khám thực thể (nghiệm pháp đẩy trước-sau, nghiệm pháp Lachman, nghiệm pháp Pivot shift...), chụp X-quang hoặc MRI khi cần, hoặc đọc lại hình ảnh đã nộp.
• Lưu ý trước khi đến khám: Mặc quần áo thoải mái khi đến khám (có thể để lộ đầu gối), báo trước nếu đang dùng thuốc chống đông máu.
• Ví dụ câu hỏi (các câu hỏi bệnh nhân nên chuẩn bị trước để hỏi bác sĩ):
  • “Mức độ tổn thương đầu gối của tôi hiện nay (rách một phần/rách hoàn toàn) là như thế nào?”
  • “Tổng hợp kết quả MRI và biểu hiện lâm sàng, tôi có cần phẫu thuật không?”

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Các tác dụng phụ chính của thuốc này (thuốc giảm đau, thuốc chống viêm dự kiến được kê) là gì? Có loại thực phẩm hoặc thuốc nào cần lưu ý khi dùng không?
• Nếu bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật, phương pháp phẫu thuật (gân tự thân so với gân đồng loại) và ưu, nhược điểm của từng phương pháp là gì?
• Nếu không phẫu thuật mà chỉ điều trị bảo tồn, tiên lượng (độ vững của đầu gối và nguy cơ tái chấn thương) sẽ như thế nào?
• Thời gian phục hồi chức năng kéo dài bao lâu, và từ khi nào có thể bắt đầu vận động nhẹ hoặc trở lại chơi thể thao?
• Nguy cơ biến chứng (nhiễm trùng, huyết khối, rách lại...) và các biện pháp phòng ngừa là gì?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Liên quan đến ACL: “Đối với tình trạng rách ACL của tôi, giữa ghép gân tự thân (gân gân kheo) và ghép gân bánh chè (BTB), lựa chọn nào phù hợp hơn? Mỗi phương pháp khác nhau như thế nào về tốc độ hồi phục, tỷ lệ rách lại và đau phía trước đầu gối?”
• Liên quan đến PCL: “Trong trường hợp tổn thương PCL, hãy giải thích liệu điều trị bảo tồn có khả năng duy trì độ vững của đầu gối về lâu dài hay không, hoặc những trường hợp nào được khuyến nghị tái tạo sớm (như có tổn thương kèm theo, mất vững mức độ cao...)?”