Gãy xương bánh chè

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng xương bánh chè (xương hình đĩa ở phía trước đầu gối) bị nứt hoặc gãy, có thể ảnh hưởng đến mặt khớp của khớp gối và cơ chế duỗi.
• Nguyên nhân: Thường là chấn thương như tai nạn giao thông, ngã (rơi từ độ cao), va đập trực tiếp hoặc lực co mạnh khi nhảy hay chạy (ví dụ: co mạnh các chi khi ngã).
• Sinh lý bệnh: Tùy theo hình thái gãy (gãy ngang, gãy vụn, có xâm lấn mặt khớp hay không), có thể xảy ra tình trạng không tương hợp mặt khớp và tổn thương cơ chế duỗi của xương bánh chè (sự liên kết giữa gân bánh chè và gân cơ tứ đầu đùi). Khi có tổn thương mặt khớp, nguy cơ viêm khớp tăng lên.
• Triệu chứng chính: Đau chói tại chỗ, đau phía trước đầu gối, sưng (ngay từ đầu), không thể hoặc khó chịu lực và duỗi đầu gối, cảm giác lõm hoặc không ổn định khi sờ vào vùng gãy.

Phương pháp điều trị

• Chẩn đoán và xử trí ban đầu
  • Chẩn đoán: Hỏi bệnh và khám thực thể (đánh giá cơ chế duỗi), kiểm tra X-quang (gối thẳng (AP), nghiêng (lateral), tư thế sunrise/tangential). Khi cần, chụp CT (đánh giá gãy vụn và mặt khớp), MRI (đánh giá mô mềm và sụn khớp).
  • Sơ cứu: Duỗi thẳng chân bị thương và cố định bằng nẹp (từ đùi đến gót chân), chườm đá, kê cao chân và giảm đau; không quấn băng quá chặt. Nếu không có nẹp, sử dụng gối hoặc chăn. Theo dõi các triệu chứng thần kinh và mạch máu (tê, da nhợt, mất cảm giác, mạch yếu).
• Điều trị bảo tồn
  • Chỉ định: Mặt khớp tương đối thẳng hàng và không di lệch hoặc chỉ di lệch nhẹ (cơ chế duỗi được duy trì).
  • Phương pháp: Cố định khớp gối ở tư thế duỗi (bằng bột hoặc dụng cụ hỗ trợ/nẹp đầu gối), kiểm soát đau, chụp X-quang theo dõi chặt chẽ. Bắt đầu vận động khớp và tăng cường cơ từng bước tùy theo tiến triển điều trị. Đi lại không chịu trọng lực hoặc hạn chế chịu trọng lực.
• Điều trị phẫu thuật
  • Chỉ định: Không tương hợp mặt khớp (di lệch đáng kể), xương bánh chè bị gãy vụn (nhiều mảnh) hoặc cơ chế duỗi bị tổn thương, gãy hở, gãy không ổn định, v.v.
  • Ví dụ về phương pháp phẫu thuật: Đối với gãy ngang, có thể sử dụng khâu băng căng (dây thép) và cố định bằng vít; đối với gãy vụn, có thể nắn chỉnh và cố định bằng kim loại (nẹp và vít) tùy theo tình trạng, hoặc cắt bỏ một phần xương bánh chè.
  • Sau phẫu thuật: Bắt đầu vận động khớp sớm tùy theo tình trạng cố định, hoặc cố định bảo vệ trong một thời gian nhất định rồi tiến hành phục hồi chức năng.
• Phục hồi chức năng và quản lý sinh hoạt
  • Mục tiêu: Duy trì sự thẳng hàng của mặt khớp, khôi phục tầm vận động gấp và duỗi đầu gối, khôi phục sức mạnh cơ đùi (đặc biệt là cơ tứ đầu đùi).
  • Khuyến nghị chung: Kiểm soát đau và sưng, tập ROM từng bước, vật lý trị liệu (tăng cường cơ và thăng bằng), điều chỉnh mức độ chịu trọng lực. Việc trở lại chơi thể thao được quyết định sau khi xương liền và sức mạnh/chức năng được phục hồi (thường từ vài tuần đến vài tháng).
• Biến chứng và tiên lượng
  • Biến chứng: Viêm khớp sau chấn thương (khi có tổn thương mặt khớp), cứng khớp gối (hạn chế vận động), không liền xương hoặc liền xương chậm, nhiễm trùng (khi phẫu thuật), kích ứng do vật liệu kim loại (hoặc cần tháo bỏ), hiếm khi đau mạn tính.
  • Tiên lượng: Khác nhau tùy theo hình thái gãy, mức độ tổn thương mặt khớp và tình trạng tổn thương cơ chế duỗi. Nếu được nắn chỉnh, cố định và phục hồi chức năng thích hợp, có thể phục hồi chức năng; tuy nhiên, nếu mặt khớp bị tổn thương, nguy cơ viêm khớp lâu dài sẽ tăng.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo khi khám và kiểm tra)
  • Danh sách thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu)
  • Tiền sử dị ứng (thuốc, latex, v.v.)
  • Hồ sơ phẫu thuật và nhập viện trước đây, hình ảnh trước đó (X-quang/CT/MRI vùng liên quan) hoặc kết quả xét nghiệm (nếu có thể thì nhất thiết phải mang theo)
  • Ghi chép thời điểm bắt đầu và tình huống chi tiết của triệu chứng (bị thương như thế nào), mức độ và thay đổi của cơn đau, chức năng đầu gối (có thể duỗi hay không), tình trạng đi lại
  • Ảnh chụp (nếu có sưng, vết thương hoặc biến dạng) hoặc ghi chép về phương pháp sơ cứu đã thực hiện
• Tự kiểm tra trước khi đến khám ngoại trú
  • Kiểm tra xem có chảy máu hoặc vết thương không, da có đổi màu không (xanh tím hoặc nhợt), có giảm cảm giác, yếu cơ hoặc không thể vận động không
  • Đánh giá xem có cần đến phòng cấp cứu do sốt, rét run (nghi ngờ nhiễm trùng) hoặc đau dữ dội hay không
• Các mục chính bác sĩ sẽ hỏi khi khám (chuẩn bị trước sẽ giúp ích cho việc chẩn đoán và xử trí)
  • Cơ chế chấn thương chính xác (va đập trực tiếp, ngã, v.v.), thời điểm bắt đầu đau
  • Có hoặc không có bệnh lý đầu gối trước đây (viêm khớp, viêm gân bánh chè, v.v.)
  • Hiện có thể đi lại hay không và các động tác gây đau
  • Có đang sử dụng thuốc chống đông máu (warfarin, DOAC, v.v.) hay không

Ví dụ về các câu hỏi chung dành cho bác sĩ

• "Vết gãy này có cần phẫu thuật không? Nếu không cần, thời gian và các hạn chế của điều trị bảo tồn là gì?"
• "Tiên lượng và thời gian hồi phục dự kiến là bao lâu? Khi nào tôi có thể bắt đầu chịu trọng lực và vận động (đặc biệt là chơi thể thao)?"
• "Chương trình phục hồi chức năng (vật lý trị liệu) được khuyến nghị là gì, và tôi cần làm gì để giảm nguy cơ biến chứng (viêm khớp, cứng khớp)?"
• "Các biến chứng dự kiến khi phẫu thuật và kế hoạch kiểm soát đau, dùng kháng sinh và quản lý thuốc chống đông sau phẫu thuật là gì?"

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với bệnh

• "Trong trường hợp gãy xương bánh chè của tôi, có tình trạng không tương hợp mặt khớp không? Tùy theo mức độ tổn thương mặt khớp, nguy cơ viêm khớp lâu dài là bao nhiêu?"
• "Làm thế nào để xác định cơ chế duỗi (chức năng duỗi đầu gối) có bị tổn thương hay không? Nếu bị tổn thương, khả năng phục hồi hoàn toàn bằng phẫu thuật là bao nhiêu?"

(Tham khảo thêm — hành động trong trường hợp khẩn cấp)

• Các trường hợp cần đến ngay phòng cấp cứu: chảy máu nhiều, mất cảm giác hoặc không thể vận động, da nhợt và lạnh, mạch yếu (nghi ngờ tổn thương mạch máu), đau hoặc sưng ngày càng nặng, sốt cao, v.v.
• Tóm tắt sơ cứu tại nhà: Duỗi thẳng chân và cố định bằng nẹp (từ đùi đến gót chân), chườm đá và kê cao chân, không quấn băng quá chặt, kiểm soát đau và nhanh chóng đến cơ sở y tế.