Viêm gân bánh chè

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Viêm gân bánh chè (Patellar tendinitis, Jumper's knee) là tình trạng bao gồm những thay đổi thoái hóa, viêm hoặc rách một phần xảy ra ở gân bánh chè nối phía dưới xương bánh chè (xương đầu gối), là bệnh lý gân liên quan đến chức năng duỗi (duỗi thẳng) đầu gối.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh:
  • Vi các vết rách và thay đổi thoái hóa tích tụ ở gân bánh chè do tải trọng theo phương thẳng đứng và tải trọng va chạm lặp đi lặp lại, quá mức (nhảy, tiếp đất, dừng đột ngột, đổi hướng nhanh, v.v.).
  • Mất cân bằng sức cơ (yếu cơ tứ đầu đùi), thiếu độ linh hoạt, chịu tải trọng cơ thể/kỹ thuật không phù hợp và thời gian hồi phục không đầy đủ là các yếu tố nguy cơ.
• Triệu chứng chính:
  • Đau khi ấn ngay bên dưới xương bánh chè (phần trên của xương chày), đau khi vận động (đặc biệt khi chạy, nhảy, lên xuống cầu thang), nặng hơn sau khi tập luyện; có thể kèm theo cảm giác nóng và sưng.
• Chẩn đoán:
  • Khám lâm sàng (vị trí đau khi ấn, tái hiện cơn đau khi chịu tải — ví dụ: squat một chân trên mặt phẳng dốc xuống).
  • Xét nghiệm hình ảnh: X-quang (loại trừ tổn thương xương), siêu âm (độ dày gân, dấu hiệu tổn thương, tăng sinh mạch máu), MRI (xác định rách một phần và thay đổi thoái hóa).

Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn mới nhất, thuốc, can thiệp, phẫu thuật, quản lý sinh hoạt và các lưu ý)

• Điều trị bảo tồn (điều trị bước đầu)
  • Điều chỉnh hoạt động: hạn chế các động tác nhảy và tiếp đất cường độ cao, phục hồi chức năng từng bước trong phạm vi mức đau cho phép (khuyến nghị tăng dần tải trọng thay vì bất động hoàn toàn).
  • Vật lý trị liệu: kéo giãn, tăng cường cơ tứ đầu đùi (đặc biệt là các bài tập eccentric — chẳng hạn squat xuống dốc), tái huấn luyện sức cơ và chức năng.
  • Dụng cụ hỗ trợ: dây đeo xương bánh chè (taping hoặc dây đeo tạo áp lực) có thể giúp giảm đau.
  • Thuốc: NSAIDs (kiểm soát đau ngắn hạn), thuốc giảm đau tại chỗ.
  • Chườm lạnh và kiểm soát tình trạng viêm trong giai đoạn đầu.
• Điều trị can thiệp (cân nhắc khi điều trị bảo tồn thất bại)
  • Điều trị bằng sóng xung kích ngoài cơ thể (ESWT): đã có báo cáo về khả năng giảm đau và cải thiện chức năng ở các tổn thương gân mạn tính.
  • Điều trị bằng tiêm: các phương pháp điều trị tái tạo như PRP (huyết tương giàu tiểu cầu) có thể có hiệu quả ở một số bệnh nhân, nhưng bằng chứng còn chưa thống nhất. Tiêm corticosteroid có thể giúp giảm triệu chứng ngắn hạn, nhưng nhìn chung không được khuyến nghị do nguy cơ làm yếu mô gân và tái phát.
• Điều trị phẫu thuật
  • Nếu triệu chứng vẫn tiếp diễn dù đã điều trị bảo tồn (ít nhất 3–6 tháng, thường từ 6 tháng trở lên), có thể cân nhắc phẫu thuật như cắt lọc phần gân tổn thương bằng nội soi khớp và khâu vùng rách.
  • Chỉ phẫu thuật khi triệu chứng dai dẳng và có rối loạn chức năng.
• Tiên lượng
  • Phần lớn trường hợp cải thiện với điều trị bảo tồn, nhưng quá trình hồi phục cần vài tháng (thường 3–6 tháng, trường hợp nặng có thể lâu hơn).
  • Phục hồi chức năng sớm, tăng cường sức cơ và điều chỉnh tải trọng là rất quan trọng.
• Lưu ý / biến chứng
  • Tránh nghỉ ngơi quá mức (bất động hoàn toàn), vì có thể gây giảm sức cơ.
  • Nếu tiếp tục chịu tải lặp đi lặp lại, bệnh có thể trở thành mạn tính, gây rách một phần hoặc đứt gân bánh chè.
  • Cần thận trọng khi sử dụng corticosteroid dạng tiêm vì thuốc có thể làm tăng tính dễ tổn thương của gân.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/tài liệu có thể chuẩn bị và nộp
  • Danh sách các thuốc hiện đang dùng (đặc biệt là có dùng thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc steroid hay không)
  • Hồ sơ khám bệnh và kết quả xét nghiệm trước đây (nếu có, hình ảnh và kết quả X-quang/siêu âm/MRI gần đây)
  • Nhật ký đau: thời điểm xuất hiện, tần suất, mức độ đau (điểm đau), các yếu tố làm nặng/giảm đau (ví dụ: nhảy, cầu thang), các hoạt động bị hạn chế do đau
  • Tiền sử tập luyện/nghề nghiệp: loại hình thể thao thường chơi, tần suất, khối lượng tập luyện, đầu gối có phải chịu tải do công việc hay không
• Tài liệu cần cho nhân viên y tế xem khi khám ngoại trú
  • Ảnh (đánh dấu vị trí đau), video tái hiện động tác tập luyện (nếu có)
• Danh sách tự chăm sóc cần kiểm tra trước khi đến khám
  • Ghi lại các phương pháp tự điều trị đã thử để giảm đau (chườm lạnh, sử dụng dụng cụ hỗ trợ, dùng thuốc, v.v.) và hiệu quả của chúng

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ của thuốc này (hoặc phương pháp điều trị này) là gì?
• Thời gian điều trị dự kiến và tiên lượng như thế nào?
• Trong sinh hoạt hằng ngày và khi tập luyện, tôi cần tránh hoạt động nào, và từ khi nào có thể bắt đầu lại?
• Nếu điều trị bảo tồn (tập luyện và vật lý trị liệu) không hiệu quả, lựa chọn tiếp theo là gì?
• Trong trường hợp cần phẫu thuật, khi nào cần phẫu thuật và thời gian hồi phục sau phẫu thuật như thế nào?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Với môn thể thao tôi đang chơi (ví dụ: bóng rổ, bóng chuyền), từ khi nào việc nhảy và trở lại thi đấu là an toàn? Các giai đoạn và tiêu chí để trở lại thi đấu là gì?
• Nếu kết quả siêu âm (hoặc MRI) hiện tại cho thấy có rách một phần hoặc thay đổi thoái hóa, mức độ cải thiện và thời gian có thể kỳ vọng với điều trị không phẫu thuật là bao nhiêu?