Bướu ngón chân út

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Bunionette (소건막류) là tình trạng khớp ở gốc ngón chân út (khớp bàn-ngón chân thứ 5; chỏm xương bàn chân thứ 5) nhô ra phía ngoài, cọ xát với giày, gây đau và viêm (đôi khi kèm chai chân, đỏ và sưng). Tình trạng này thường đi kèm với biến dạng ngón chân cái (lệch ngoài ngón chân cái).
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Nguyên nhân chủ yếu là yếu tố bẩm sinh (bàn chân bè hoặc biến dạng giải phẫu của xương bàn chân thứ 5) hoặc yếu tố mắc phải (thường xuyên đi giày quá chật, mũi nhọn hoặc giày cao gót). Ma sát lặp đi lặp lại tại vùng xương nhô ra có thể gây viêm túi thanh mạc (bursal inflammation) hoặc tăng sừng hóa (chai chân). Một số trường hợp phát sinh do góc giữa xương bàn chân thứ 4–5 tăng lên hoặc xương bàn chân thứ 5 bị cong.
• Triệu chứng chính: Đau khu trú tại vùng xương nhô ở mặt ngoài ngón chân út (nặng hơn khi đi bộ hoặc mang giày), đỏ và sưng, chai chân (da dày sừng), khó chịu do giày chèn ép.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (ưu tiên)
  • Mang giày thoải mái, có phần mũi đủ rộng (giày phù hợp với bề rộng bàn chân), giảm độ cao của gót giày.
  • Sử dụng lót giày đặc biệt (orthotic), miếng đệm bàn chân trước hoặc đệm giảm áp lực trong giày, miếng bảo vệ vùng xương nhô.
  • Kiểm soát đau và viêm bằng NSAIDs (thuốc chống viêm giảm đau). Chườm lạnh khi bị viêm túi thanh mạc cấp tính.
  • Tiêm steroid tại chỗ (chỉ áp dụng cho viêm túi thanh mạc do viêm nặng) — nhằm giảm triệu chứng tạm thời; không khuyến cáo tiêm lặp lại.
  • Vật lý trị liệu (kéo giãn, tăng cường cơ bàn chân) và các biện pháp lối sống như kiểm soát cân nặng.
  • Nhiều trường hợp có thể cải thiện triệu chứng bằng điều trị bảo tồn, nhưng biến dạng cấu trúc không được điều chỉnh hoàn toàn.
• Điều trị phẫu thuật (khi điều trị bảo tồn thất bại hoặc đau kéo dài)
  • Nguyên tắc: loại bỏ phần xương nhô và chỉnh vị trí xương, khớp (cắt xương/osteotomy), khi cần có thể tái sắp xếp mô mềm.
  • Ví dụ thủ thuật: cắt bỏ phần phì đại phía ngoài (exostectomy), cắt xương bàn chân đoạn xa hoặc đoạn gần (distal or proximal metatarsal osteotomy), phẫu thuật chỉnh góc giữa xương bàn chân thứ 4–5, tái tạo mô mềm (soft-tissue realignment).
  • Chăm sóc sau phẫu thuật: mang giày đặc biệt sau phẫu thuật (thông thường khoảng 4 tuần), hạn chế chịu trọng lượng và phục hồi chức năng từng bước, cần cắt chỉ và vật lý trị liệu. Thời gian trở lại hoạt động hoàn toàn từ vài tuần đến vài tháng, tùy loại phẫu thuật và từng người.
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng
  • Biến chứng phẫu thuật: nhiễm trùng, giảm cảm giác do tổn thương thần kinh, chậm liền xương hoặc không liền xương (khi cắt xương), vấn đề liên quan đến dụng cụ cố định, cứng khớp, đau kéo dài hoặc khả năng tái phát.
  • Cần nhận biết giới hạn của điều trị bảo tồn (không thể chỉnh sửa vĩnh viễn biến dạng cấu trúc) và nguy cơ tổn thương da, mô mềm do tiêm steroid tại chỗ lặp lại.
• Tiên lượng
  • Phần lớn trường hợp giảm đau đáng kể nhờ điều trị bảo tồn, nhưng có thể cần phẫu thuật để chỉnh sửa hoàn toàn cấu trúc. Nếu phục hồi chức năng phù hợp sau phẫu thuật, khả năng hồi phục chức năng thường tốt, nhưng vẫn có khả năng tái phát hoặc đau kéo dài.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và thông tin bệnh nhân)

• Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu và thuốc tiểu đường)
  • Tiền sử bệnh (tiểu đường, bệnh mạch máu, bệnh lý thần kinh, đã từng phẫu thuật bàn chân hay chưa)
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng, yếu tố làm nặng (giày dép, hoạt động), mức độ đau (thang điểm đau), tần suất triệu chứng (liên tục/khi vận động, v.v.)
  • Ảnh chụp giày (loại giày thường mang) hoặc mang theo đôi giày thực tế sẽ hữu ích
  • Kết quả kiểm tra trước đây (chẳng hạn X-quang) hoặc ảnh chụp nếu có thể mang theo
  • Nghề nghiệp và mức độ vận động (có phải đứng hoặc đi bộ nhiều không, loại hình thể thao)
• Các mục bác sĩ có thể kiểm tra khi khám
  • Vị trí và tính chất cơn đau, quan sát phần nhô ra (hình dạng bàn chân), có đau khi ấn hay không, có chai chân và viêm hay không
  • Đánh giá dáng đi và kiểm tra độ phù hợp của giày
  • Khi cần, chụp X-quang bàn chân (góc xương bàn chân, mức độ nhô ra, v.v.) để quyết định chỉ định và phương pháp phẫu thuật

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Phương pháp điều trị bảo tồn được khuyến nghị nhất cho các triệu chứng hiện tại của tôi là gì?"
• "Tiêu chí (triệu chứng và kết quả hình ảnh) để xác định cần phẫu thuật là gì?"
• "Nếu phẫu thuật, mức độ giảm đau dự kiến và thời gian hồi phục (trở lại sinh hoạt hằng ngày, công việc và thể thao) là bao lâu?"
• "Các biến chứng chính của phẫu thuật và xác suất xảy ra ở mức nào?"
• "Cụ thể, tôi có thể chăm sóc và phòng ngừa tại nhà như thế nào (lựa chọn giày, kéo giãn)?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Dựa trên X-quang bàn chân (hoặc phát hiện lâm sàng) của tôi, tôi thuộc loại bunionette nào (ví dụ: loại nhô xương phía ngoài, loại cong xương bàn chân, v.v.)? Với loại này, phương pháp phẫu thuật nào được khuyến nghị?"
• "Nếu các triệu chứng không cải thiện đầy đủ với điều trị bảo tồn (lót giày, miếng đệm, thay giày), lộ trình điều trị cụ thể tiếp theo được khuyến nghị là gì? Nếu phẫu thuật, các biến chứng dự kiến và lịch trình hồi phục như thế nào?"

(Nếu cần, hãy chuẩn bị ảnh X-quang, ảnh đôi giày hiện đang mang, danh sách thuốc đang dùng, v.v. và cung cấp khi khám; điều này sẽ giúp ích cho việc chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị.)