Đau cơ xơ hóa

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Đau cơ xơ hóa là một hội chứng đau mạn tính, trong đó tình trạng đau mạn tính toàn thân kéo dài từ 3 tháng trở lên, kèm theo mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ và rối loạn chức năng nhận thức, mà không có tổn thương mô đặc hiệu. Bệnh thường gặp ở người trung niên (chủ yếu 30–50 tuổi) và tỷ lệ mắc ở nữ cao hơn nam (theo một số báo cáo, nữ giới chiếm ưu thế, khoảng 9 lần).

• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Chưa xác định được một nguyên nhân đơn lẻ chính xác; yếu tố di truyền và các yếu tố mắc phải cùng tác động phức hợp. Các yếu tố liên quan bao gồm rối loạn xử lý đau do hiện tượng tăng nhạy cảm trung ương (central sensitization), mất cân bằng chất dẫn truyền thần kinh (serotonin, norepinephrine, substance P, v.v.), rối loạn hệ thần kinh tự chủ, căng thẳng, nhiễm trùng, chấn thương và bất thường nội tiết. Nguy cơ tăng khi có tiền sử gia đình (đã có báo cáo về nguy cơ mắc bệnh tăng ở anh chị em ruột).

• Triệu chứng chính:

  • Đau toàn thân (chủ yếu ở cổ, vai, lưng và thắt lưng), các điểm đau khi ấn là yếu tố hỗ trợ chẩn đoán
  • Mệt mỏi mạn tính, cứng toàn thân
  • Rối loạn giấc ngủ (giảm giấc ngủ sâu, không cảm thấy sảng khoái sau khi ngủ)
  • Rối loạn nhận thức (giảm khả năng chú ý và trí nhớ; còn gọi là 'fibro fog')
  • Triệu chứng thần kinh tự chủ và tiêu hóa: đau bụng, khó chịu ở bụng, táo bón, tiêu chảy, v.v.
  • Đau đầu (đau nửa đầu), tê bì và bất thường cảm giác, trầm cảm, lo âu

• Tóm tắt chẩn đoán: Chẩn đoán lâm sàng (tiêu chuẩn ACR: dựa trên chỉ số đau toàn thân (WPI) và thang điểm mức độ nghiêm trọng của triệu chứng (SS)) — không có xét nghiệm đặc hiệu. Có thể thực hiện xét nghiệm máu, xét nghiệm hình ảnh, v.v. để chẩn đoán phân biệt.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc điều trị: Mục tiêu là giảm triệu chứng và cải thiện chức năng thông qua giáo dục và tự quản lý bệnh, tập thể dục thường xuyên và phương pháp tiếp cận đa ngành (thuốc + không dùng thuốc). Trọng tâm là kiểm soát triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống hơn là chữa khỏi hoàn toàn.
• Điều trị không dùng thuốc (khuyến nghị hàng đầu)
  • Giáo dục người bệnh: Giải thích tính mạn tính của bệnh và việc không có tổn thương cấu trúc không hồi phục, điều chỉnh kỳ vọng
  • Liệu pháp vận động: Bài tập aerobic cường độ thấp (đi bộ, bơi, đạp xe), giãn cơ, tập sức mạnh, tăng dần mức độ hoạt động — có thể làm triệu chứng nặng hơn lúc đầu nhưng được khuyến nghị duy trì dần dần
  • Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), trị liệu tâm lý, vệ sinh giấc ngủ, liệu pháp thư giãn, thiền, yoga, vận động dưới nước, vật lý trị liệu
  • Liệu pháp hỗ trợ: Châm cứu, xoa bóp, liệu pháp nhiệt có thể giúp giảm triệu chứng ở một số người bệnh
• Điều trị bằng thuốc (cá thể hóa theo người bệnh)
  • Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin–norepinephrine (SNRIs): duloxetine, milnacipran — được sử dụng để cải thiện đau, trầm cảm và chức năng
  • Thuốc chống co giật (gabapentinoid): pregabalin, gabapentin — có hiệu quả trong cải thiện đau và giấc ngủ
  • Thuốc chống trầm cảm ba vòng (amitriptyline liều thấp): được sử dụng để cải thiện giấc ngủ và giảm đau
  • Thuốc giảm đau thông thường: acetaminophen, NSAIDs chỉ được sử dụng cho một số dạng đau, nhưng hiệu quả hạn chế
  • Opioid: thường không được khuyến nghị (nguy cơ khi sử dụng dài hạn và hiệu quả chưa chắc chắn)
  • Điều trị tại chỗ: Có thể tiêm thuốc tại chỗ hạn chế vào các điểm đau khi ấn, v.v.
• Thủ thuật/phẫu thuật: Không có điều trị phẫu thuật dành riêng cho đau cơ xơ hóa. Nếu có tổn thương liên quan (ví dụ: bệnh lý cột sống thực thể), cần điều trị riêng.
• Lưu ý khi điều trị
  • Tăng hoặc giảm liều thuốc từ từ; chú ý các tác dụng phụ (chóng mặt, buồn ngủ, thay đổi cân nặng, triệu chứng đường tiêu hóa, v.v.)
  • Không cố gắng quá sức khi bắt đầu tập thể dục — lập kế hoạch tăng dần
  • Tích cực đánh giá và điều trị trầm cảm, lo âu và rối loạn giấc ngủ đi kèm
  • Tránh sử dụng opioid và benzodiazepine dài hạn όσο có thể
• Nguy cơ biến chứng: Suy giảm chức năng, trầm cảm và lo âu, khó khăn trong sinh hoạt xã hội và nghề nghiệp, gia tăng sử dụng dịch vụ y tế
• Tiên lượng: Bệnh diễn tiến mạn tính, tái diễn các đợt cải thiện và nặng lên. Có thể cải thiện triệu chứng và chức năng bằng liệu pháp đa phương thức phù hợp. Ít ảnh hưởng đến tiên lượng sống.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và câu hỏi mẫu)

• Vật dụng cần mang theo
  • Danh sách thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng)
  • Bản sao kết quả chẩn đoán và xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu, xét nghiệm hình ảnh)
  • Nhật ký triệu chứng: Ghi lại vị trí và cường độ đau (thang điểm số), tần suất, kiểu ngủ, mức độ mệt mỏi, yếu tố khởi phát và yếu tố làm nặng (trong vài tuần gần đây)
  • Những thay đổi trong chức năng hằng ngày (mức độ thực hiện công việc và việc nhà), kiểm tra tình trạng trầm cảm và lo âu (có thể dùng bảng câu hỏi đơn giản)
  • Các phương pháp điều trị đã thử và hiệu quả (tập thể dục, thuốc, vật lý trị liệu, v.v.)
• Chuẩn bị hữu ích khi đến khám ngoại trú
  • Bản đồ đau (đánh dấu trên hình), tiền sử căng thẳng, nhiễm trùng và chấn thương gần đây
  • Kiểu ngủ (giờ đi ngủ, giờ thức dậy, thức giấc ban đêm, v.v.)
• Các mục chính cần báo cáo với bác sĩ trong khi khám
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của cơn đau, kiểu đau (lan tỏa hay khu trú), hiệu quả và tác dụng phụ của thuốc
  • Chất lượng giấc ngủ, trầm cảm, ý nghĩ tự sát, mức độ bất tiện trong sinh hoạt hằng ngày

Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và các tác dụng phụ có thể xảy ra của thuốc (hoặc phương pháp điều trị) này là gì?
• Tôi cần dùng thuốc trong bao lâu? Cần ngừng thuốc như thế nào?
• Để giảm đau, phương pháp điều trị không dùng thuốc nào (tập thể dục, trị liệu) nên được ưu tiên?
• Có cần điều trị đồng thời các vấn đề về trầm cảm, lo âu và giấc ngủ không? Tôi sẽ được giới thiệu đến bác sĩ chuyên khoa nào?
• Tôi cần lưu ý điều gì trong sinh hoạt hằng ngày (tập thể dục, công việc, thói quen ngủ)?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh (1–2 câu)

• Đối với các triệu chứng của tôi (ví dụ: vị trí đau chính, kiểu ngủ, triệu chứng trầm cảm, v.v.), duloxetine hay pregabalin phù hợp hơn? (Nếu đang dùng thuốc khác hoặc có bệnh nền, hãy đề cập)
• Khi bắt đầu tập thể dục, tôi nên bắt đầu với loại hình, cường độ và tần suất nào để có thể duy trì mà không làm đau nặng hơn? Bác sĩ có thể đưa ra mục tiêu cụ thể theo tuần không?

(Nếu cần, có thể tiến hành đánh giá theo tiêu chuẩn chẩn đoán (thang điểm WPI/SS), sàng lọc trầm cảm và giấc ngủ, hoặc chỉ định xét nghiệm máu hay xét nghiệm hình ảnh để chẩn đoán phân biệt với các bệnh khác. Phối hợp điều trị với nhóm đa ngành (khoa Cơ xương khớp, khoa Điều trị đau, khoa Sức khỏe tâm thần, vật lý trị liệu, v.v.) có thể hữu ích.)