Hội chứng đau vùng phức tạp

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Đau bụng là cơn đau phát sinh do nhiều bất thường khác nhau ở các cơ quan bên trong hoặc bên ngoài khoang bụng. Vì nguyên nhân và bệnh sinh rất đa dạng, việc xác định nguyên nhân bằng bệnh sử, thăm khám chính xác và các xét nghiệm cần thiết là rất quan trọng.
• Các nguyên nhân chính (theo nhóm): Bệnh đường tiêu hóa (viêm dạ dày, loét, viêm đại tràng, tắc ruột, viêm ruột thừa, v.v.), bệnh gan và đường mật (viêm gan, ung thư gan, viêm túi mật, sỏi mật, sỏi ống mật chủ), bệnh tuyến tụy (viêm tụy cấp hoặc mạn tính, ung thư tuyến tụy), bệnh mạch máu (phình động mạch chủ bụng/ngực, bóc tách động mạch chủ), bệnh đường tiết niệu-sinh dục (viêm bể thận, sỏi đường tiết niệu, thai ngoài tử cung, bệnh buồng trứng, v.v.), khối u (dạ dày, đại tràng, gan, tuyến tụy, buồng trứng, v.v.), bệnh nhiễm trùng và viêm (viêm ruột, viêm ruột thừa, nhiễm trùng huyết), v.v.
• Tóm tắt bệnh sinh: Đau nội tạng (visceral pain) phát sinh từ các cơ quan, đau thân thể (somatic pain) do tổn thương thành bụng hoặc phúc mạc, và đau quy chiếu/đau lan (referred pain) khi kích thích từ một cơ quan được cảm nhận ở vùng khác có thể xuất hiện đồng thời. Khi xảy ra viêm phúc mạc, sẽ xuất hiện các triệu chứng kích thích phúc mạc khu trú và dữ dội.
• Đặc điểm triệu chứng (ví dụ theo vị trí, tham khảo):
  • Vùng hạ sườn phải: Sỏi túi mật, viêm túi mật (có thể đau lan lên vai), bệnh gan (đau âm ỉ)
  • Vùng hạ sườn trái: Viêm dạ dày, loét dạ dày, bệnh tá tràng và tuyến tụy
  • Vùng hố chậu phải: Viêm ruột thừa (viêm manh tràng), bệnh đại tràng, bệnh cơ quan sinh sản nữ (liên quan đến buồng trứng và tử cung)
  • Đau toàn bụng: Viêm phúc mạc cấp, tắc ruột, bệnh viêm ruột lan rộng
• Lưu ý về các triệu chứng đi kèm: Sốt, nôn, tiêu chảy hoặc táo bón, đi ngoài ra máu, vàng da, bất thường khi tiểu tiện, chảy máu âm đạo hoặc thay đổi chu kỳ, các triệu chứng sốc (hạ huyết áp, giảm ý thức), v.v. rất quan trọng trong việc xác định nguyên nhân và mức độ cấp cứu

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc ưu tiên chẩn đoán: Trước tiên cần xác định có cần phẫu thuật cấp cứu hay không (ví dụ thủng ruột, viêm phúc mạc, tắc ruột, vỡ phình động mạch chủ bụng). Nhanh chóng thực hiện bệnh sử, thăm khám, xét nghiệm máu (các chỉ số viêm, gan, tuyến tụy), xét nghiệm nước tiểu và chẩn đoán hình ảnh lâm sàng (siêu âm bụng, CT). Phụ nữ cần làm xét nghiệm thai.
• Điều trị bảo tồn: Bù dịch (điều chỉnh tình trạng mất nước và sốc), nhịn ăn (NPO) và đặt ống dẫn lưu đường tiêu hóa khi cần, sử dụng thuốc giảm đau và chống nôn (lựa chọn thuốc giảm đau tùy theo nguyên nhân; thận trọng khi sử dụng NSAIDs và opioid vì có nguy cơ làm chậm chẩn đoán), kháng sinh (khi nghi ngờ viêm phúc mạc do vi khuẩn hoặc nhiễm trùng), điều chỉnh điện giải.
• Điều trị bằng thuốc (theo nguyên nhân): Tổn thương đường tiêu hóa và viêm (thuốc ức chế bơm proton, kháng sinh khi cần), bệnh hệ thống túi mật-đường mật (kháng sinh khi nhiễm trùng đường mật), viêm tụy (bù dịch, giảm đau, quản lý dinh dưỡng), sỏi đường tiết niệu (giảm đau, bổ sung nước, tán sỏi hoặc phẫu thuật).
• Điều trị bằng thủ thuật và phẫu thuật: Cắt ruột thừa, cắt túi mật (ưu tiên phẫu thuật nội soi), ERCP (lấy sỏi ống mật chủ và điều trị bệnh đường mật), phẫu thuật dính ruột và tắc ruột, phẫu thuật cấp cứu do thủng ruột, chảy máu hoặc ung thư, sửa chữa bằng phẫu thuật mạch máu đối với phình hoặc bóc tách động mạch chủ bụng, v.v.
• Quản lý lối sống và phục hồi chức năng: Điều chỉnh chế độ ăn theo nguyên nhân (chế độ ăn ít chất béo, điều chỉnh lượng chất xơ, v.v.), kiêng rượu (đối với bệnh tuyến tụy và gan), đi tiêu đều đặn và uống đủ nước, trao đổi về việc có nên ngừng thuốc hay không (ví dụ giảm sử dụng NSAID).
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng: Cần thận trọng để không chỉ ức chế cơn đau bằng thuốc giảm đau mà làm chậm chẩn đoán. Khi xuất hiện dấu hiệu cấp cứu (đau dữ dội, sốt, men tụy hoặc men gan tăng vọt, triệu chứng kích thích phúc mạc, huyết động không ổn định), phải lập tức đến phòng cấp cứu. Các biến chứng có thể xảy ra: thủng ruột, viêm phúc mạc, nhiễm trùng huyết, thiếu máu cục bộ ruột, chảy máu, tắc ruột, suy thận, v.v.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị, ghi chép và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng nên mang theo:
  • Danh sách tất cả các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung) cùng thời điểm dùng thuốc
  • Tiền sử phẫu thuật và nhập viện trước đây, cùng các giấy chẩn đoán hoặc hồ sơ phẫu thuật chính (nếu có)
  • Bản sao kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, nước tiểu, siêu âm, CT, v.v.) hoặc ngày xét nghiệm và tên bệnh viện
  • Nhật ký cơn đau (thời điểm bắt đầu, vị trí đau, mức độ, tính chất (đau như kim châm, âm ỉ, co thắt, v.v.), yếu tố làm nặng hoặc giảm đau, triệu chứng đi kèm)
  • Đối với phụ nữ: ngày đầu của kỳ kinh cuối, thông tin về biện pháp tránh thai hoặc khả năng mang thai
• Các mục tự kiểm tra trước khi đến khám ngoại trú: Có sốt hay không, số lần và tính chất nôn, thay đổi về đại tiện và xì hơi (không có/giảm), thay đổi khi tiểu tiện (tiểu nhiều lần, tiểu ra máu), triệu chứng có nặng hơn sau khi ăn hay không, tiền sử từng có triệu chứng tương tự và đáp ứng với điều trị trước đây
• Nội dung cần thông báo trước cho bác sĩ khi khám ngoại trú (chuẩn bị câu trả lời cho các câu hỏi ví dụ): Thời điểm bắt đầu đau và có di chuyển vị trí đau hay không, tiền sử chấn thương, du lịch hoặc phẫu thuật cấp cứu gần đây, có sử dụng thuốc chống đông hay không

Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• "Trong số các nguyên nhân có thể gây ra triệu chứng, nguyên nhân nào đáng nghi ngờ nhất?"
• "Hiện cần làm những xét nghiệm nào (máu, chẩn đoán hình ảnh, nước tiểu, v.v.) và có cần cấp cứu không?"
• "Các tác dụng phụ chính của thuốc dự định kê là gì và cần lưu ý gì khi dùng?"
• "Những triệu chứng nào cần được xem là tình huống cấp cứu? Khi nào tôi cần đến phòng cấp cứu?"
• "Tiên lượng như thế nào và cần thay đổi thói quen sinh hoạt nào để giảm tái phát?"

Ví dụ câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• Khi nghi ngờ bệnh tuyến tụy hoặc đường mật: "Các triệu chứng có nặng hơn sau khi ăn, đặc biệt là thức ăn nhiều dầu mỡ, không? Trước đây tôi có từng được chẩn đoán sỏi mật hoặc viêm tụy không?"
• Khi đau vùng hố chậu phải (nghi ngờ viêm ruột thừa hoặc bệnh phụ khoa): "Cơn đau có bắt đầu quanh rốn rồi di chuyển xuống phía dưới bên phải không? Chu kỳ kinh nguyệt và khả năng mang thai hiện nay như thế nào?"

(Tham khảo: Chẩn đoán và điều trị sẽ thay đổi tùy theo bệnh sử, kết quả thăm khám và xét nghiệm. Nếu nghi ngờ có dấu hiệu cấp cứu, khuyến nghị đến phòng cấp cứu ngay, không trì hoãn.)