Rách sụn chêm

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Sụn chêm (sụn chêm trong và sụn chêm ngoài) là sụn hình bán nguyệt trong khớp gối, có vai trò hấp thụ chấn động, phân tán tải trọng và duy trì sự ổn định của khớp.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh:
  • Người trẻ: thường gặp rách do chấn thương như lực xoay đột ngột (vặn xoắn) hoặc chấn thương khi tiếp đất.
  • Người trung niên và cao tuổi: rách do những stress nhỏ vì các biến đổi thoái hóa (rách thoái hóa).
  • Khả năng lành khác nhau tùy theo sự phân bố mạch máu (vùng đỏ/vùng trắng), vì vậy phương pháp điều trị sẽ khác nhau tùy thuộc vào bên ngoài/bên trong, vị trí và loại rách. Có báo cáo cho thấy tình trạng này tương đối thường gặp hơn ở phụ nữ.
• Triệu chứng chính: đau khớp (đau dọc khe khớp gối), sưng khớp (tràn dịch), hạn chế vận động, khóa khớp (locking)・kẹt khớp (catching), cảm giác mất vững (yếu chân/giving way), tiếng động trong khớp (tiếng lách cách) v.v.

Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn · thuốc · thủ thuật・phẫu thuật · quản lý sinh hoạt · lưu ý)

• Điều trị bảo tồn (giai đoạn đầu/nhẹ):
  • Nghỉ ngơi ngắn hạn, chườm lạnh, băng ép, kê cao chi (RICE), thuốc giảm đau・kháng viêm (ví dụ: NSAIDs), đi lại có bảo vệ (dùng nạng khi cần), tập vận động khớp và tăng cường cơ bắp dần dần (vật lý trị liệu).
  • Sau khi nghỉ ngơi 1–2 tuần trong giai đoạn cấp tính, khuyến nghị tập vận động tầm vận động khớp và tập cơ.
• Điều trị tiêm: Có thể cân nhắc tiêm steroid nội khớp hoặc tiêm chất nhớt đàn hồi để giảm triệu chứng, nhưng không nhằm mục đích làm lành chính vết rách (quyết định tùy theo triệu chứng và tình trạng).
• Điều trị phẫu thuật (chỉ định): Đau dai dẳng gây cản trở sinh hoạt hằng ngày, khóa khớp lặp đi lặp lại・hạn chế vận động khớp (đặc biệt là không thể duỗi), tình trạng mất vững kéo dài v.v.
  • Điều trị dưới nội soi khớp (Arthroscopy):
    • Cắt bỏ một phần (partial meniscectomy): loại bỏ phần bị rách trong trường hợp tổn thương không thể hồi phục・vết rách không thể sửa chữa. Hồi phục nhanh (vài ngày–vài tuần).
    • Khâu (Repair): nếu vết rách có thể sửa chữa (ở vùng có mạch máu・bệnh nhân trẻ・rách cấp tính v.v.) thì ưu tiên cân nhắc khâu. Thời gian hồi phục・hạn chế lâu hơn, nhưng có lợi về mặt bảo tồn khớp.
    • Hiếm khi cân nhắc tái tạo (ghép) trong trường hợp khuyết hổng rộng・phẫu thuật lại v.v.
  • Khi có tổn thương đồng thời ACL, tỷ lệ thành công có thể cao hơn nếu khâu cùng lúc với tái tạo.
• Phục hồi chức năng: Có sự khác biệt tùy theo phương pháp phẫu thuật (cắt bỏ một phần: vận động khớp・đi lại sớm; khâu: hạn chế chịu trọng lượng・bảo vệ ROM, sử dụng nẹp hỗ trợ từ 4–6 tuần trở lên và phục hồi chức năng theo từng giai đoạn).
• Biến chứng・lưu ý: Biến chứng phẫu thuật (nhiễm trùng, huyết khối, cứng khớp), về lâu dài, nguy cơ viêm khớp thoái hóa tăng lên khi phần sụn chêm bị cắt bỏ càng nhiều. Khóa khớp tái diễn hoặc đau dữ dội cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá, không nên trì hoãn.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị · thông tin hữu ích khi trao đổi với nhân viên y tế)

• Vật dụng/tài liệu cần mang theo:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (đặc biệt bao gồm thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc giảm đau) và thông tin dị ứng
  • Bản sao hoặc tệp hình ảnh kết quả xét nghiệm trước đây (X-quang đầu gối, MRI, siêu âm, hồ sơ phẫu thuật・khám bệnh trước đây)
  • Ghi lại thời điểm bắt đầu triệu chứng và cơ chế chấn thương (xảy ra khi nào, trong tình huống nào)
  • Kiểu triệu chứng: có xảy ra khóa khớp hay không・tần suất, thời điểm xuất hiện sưng (ngay lập tức/sau vài giờ/mạn tính), khả năng chịu trọng lượng
  • Nghề nghiệp・việc tập thể thao và mức độ hoạt động, ảnh hưởng của cơn đau đến sinh hoạt hằng ngày (đi cầu thang, đi bộ, lái xe v.v.)
  • Mức độ đau (VAS), động tác gây đau và phản ứng sau khi dùng thuốc
• Những thứ nên cho bác sĩ phụ trách xem khi khám ngoại trú: MRI hoặc X-quang chụp gần đây, video ngắn ghi lại dáng đi (nếu có thể), ảnh đánh dấu vị trí đau.

Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Trong tình trạng này, có nhất thiết phải chụp MRI không? (Nếu đã chụp: Kết quả MRI có ý nghĩa gì?)
• Khả năng cải thiện bằng điều trị bảo tồn là bao nhiêu? Có thể trì hoãn hoặc tránh phẫu thuật không?
• Ưu・nhược điểm và thời gian hồi phục dự kiến của phương pháp điều trị được khuyến nghị (thuốc・vật lý trị liệu・phẫu thuật) là gì?
• Nếu cần phẫu thuật, nguy cơ biến chứng và kế hoạch phục hồi chức năng (hạn chế vận động・thời điểm quay lại hoạt động) như thế nào?
• Về lâu dài, nên làm gì để giảm nguy cơ viêm khớp (biến đổi thoái hóa)?

Ví dụ về các câu hỏi cụ thể cho bệnh

• Dựa trên vị trí vết rách của tôi (ví dụ: bên ngoài/bên trong, sừng sau v.v.) và kết quả MRI, có thể khâu (sửa chữa) được không, hay bác sĩ khuyến nghị cắt bỏ (cắt bỏ một phần)?
• Triệu chứng hiện tại gây ra ‘khóa khớp’ (locking) hoặc hạn chế chức năng; khi phẫu thuật nội soi khớp, bác sĩ khuyến nghị cắt bỏ một phần hay khâu, và thời gian phục hồi chức năng dự kiến là bao lâu?

---

Tham khảo (tóm tắt phương pháp chẩn đoán・nguyên tắc điều trị): Bệnh sử lâm sàng・khám thực thể (ví dụ: McMurray, Apley) giúp ích cho chẩn đoán ban đầu, và MRI có độ chính xác cao (khoảng 90% trở lên) trong việc xác nhận vết rách và đánh giá tổn thương kèm theo. Nội soi khớp là phương tiện tiêu chuẩn có thể vừa chẩn đoán vừa điều trị.