Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa và sinh lý bệnh
- Sụn chêm (sụn chêm trong và sụn chêm ngoài) là sụn xơ hình bán nguyệt, có vai trò hấp thụ lực tác động và duy trì độ vững của khớp gối. Khi sụn chêm bị rách, sụn có thể bị kẹt giữa các bề mặt khớp hoặc xảy ra biến dạng khớp do mài mòn; khả năng lành và tiên lượng khác nhau tùy theo vị trí, hình thái vết rách và nguồn cung cấp máu (phân bố mạch máu ở vùng ngoài phong phú hơn). Các dạng rách thường gặp: rách dọc (đứng), rách quai xách (bucket-handle), rách xuyên tâm (radial), rách vạt (flap), rách ngang (horizontal).
- Nguyên nhân
- Người trẻ: xảy ra do chấn thương khi chịu lực xoay hoặc đổi hướng đột ngột (thể thao, té ngã).
- Người trung niên và cao tuổi: vết rách xảy ra ngay cả khi chịu lực tương đối nhỏ do những thay đổi thoái hóa (rách thoái hóa).
- Yếu tố đi kèm: sử dụng quá mức lặp đi lặp lại, khớp gối không vững (ví dụ: tần suất rách tăng khi kèm tổn thương dây chằng chéo trước).
- Triệu chứng chính
- Đau (đặc biệt ở vùng khe khớp), sưng khớp (do chảy máu cấp tính hoặc tràn dịch mạn tính), hạn chế vận động (hạn chế gấp·duỗi), khớp bị khóa (locking) hoặc cảm giác bị kẹt, cảm giác không vững, tiếng động trong khớp (tiếng lục cục).
Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn · thuốc · thủ thuật/phẫu thuật · chăm sóc sinh hoạt) và lưu ý·biến chứng
- Điều trị ban đầu (bảo tồn)
- RICE (bất động, nghỉ ngơi, chườm lạnh, băng ép), điều chỉnh mức chịu trọng lượng và kiểm soát đau bằng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs).
- Vật lý trị liệu: phục hồi tầm vận động khớp, tăng cường cơ tứ đầu đùi·cơ gân kheo, tập thăng bằng·tái giáo dục thần kinh cơ.
- Sử dụng nẹp (bảo vệ đầu gối) hoặc dụng cụ hỗ trợ đi lại (khi cần).
- Tiêm steroid vào khớp: không phải là điều trị tiêu chuẩn cho bản thân vết rách sụn chêm, chỉ được sử dụng thận trọng nhằm giảm các triệu chứng viêm khớp đi kèm. Chất bôi trơn trong khớp (hyaluronic acid) có thể giúp giảm triệu chứng ở một mức độ nhất định nhưng không điều trị được vết rách.
- Điều trị phẫu thuật
- Phẫu thuật nội soi khớp (arthroscopy) là phương pháp tiếp cận tiêu chuẩn: chẩn đoán và điều trị đồng thời (cắt bỏ một phần (cắt một phần sụn chêm ngoài/trong: partial meniscectomy), khâu (repair), hiếm khi ghép chuyển (tái tạo bằng phẫu thuật), v.v.).
- Tiêu chí lựa chọn phẫu thuật: mức độ triệu chứng (đau dữ dội·khóa khớp·rối loạn chức năng), loại vết rách (rách dạng dọc/đứng ở vùng có phân bố mạch máu ngoại vi có khả năng khâu cao hơn), tuổi·mức độ hoạt động của bệnh nhân, tổn thương đi kèm (khi kèm tổn thương ACL, tỷ lệ khâu thành công tăng↑).
- Sau phẫu thuật khâu cần có thời gian bảo vệ (không chịu lực hoặc chịu lực một phần) và phục hồi chức năng từng bước. Cắt bỏ một phần giúp phục hồi nhanh hơn nhưng về lâu dài có thể làm tăng nguy cơ tiến triển viêm khớp.
- Phục hồi chức năng và chăm sóc sinh hoạt
- Tăng cường sức cơ (đặc biệt là cơ tứ đầu đùi) và phục hồi tầm vận động rất quan trọng để phòng tái phát·cải thiện tiên lượng.
- Khi trở lại chơi thể thao, cần phục hồi chức năng từng bước·điều chỉnh kỹ thuật (tránh động tác vặn xoắn, tập cảm thụ bản thể).
- Lưu ý
- Khi sưng cấp tính·đau dữ dội·khóa khớp kéo dài, khuyến nghị sớm được đánh giá tại khoa chỉnh hình.
- Khi phẫu thuật, có thể xảy ra nhiễm trùng·huyết khối·cứng khớp·không lành (đặc biệt khi khâu).
- Sau khi cắt bỏ một phần, về lâu dài nguy cơ xuất hiện thoái hóa khớp có thể tăng.
- Biến chứng
- Đau dai dẳng, rách tái diễn, cứng khớp, biến chứng phẫu thuật (nhiễm trùng·chảy máu·huyết khối), về lâu dài tiến triển viêm khớp thoái hóa.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và ví dụ ghi chép)
- Đồ cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách các thuốc hiện đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
- Tiền sử phẫu thuật·chấn thương liên quan trước đây và giấy chẩn đoán (nếu có)
- Kết quả xét nghiệm trước đây (MRI, X-quang, v.v.) bản gốc hoặc phiếu đọc kết quả
- Nhật ký đau: thời điểm bắt đầu đau, tần suất, động tác gây đau (ví dụ: vặn xoắn), mức độ đau (0–10), có xảy ra khóa khớp·không vững hay không
- Mức độ hoạt động và nghề nghiệp (có làm công việc nặng·hoạt động thể thao hay không)
- Các mục chính bác sĩ sẽ xác nhận khi khám (bệnh nhân chuẩn bị trước sẽ hữu ích)
- Cơ chế xảy ra tổn thương (do chấn thương hay đau tiến triển dần dần)
- Thời điểm xuất hiện sưng và thời gian kéo dài (có chảy máu cấp tính hay không)
- Ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày·vận động (đi bộ·lên xuống cầu thang·ngồi xổm·chạy, v.v.)
Ví dụ về các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ
- Nguyên nhân chính xác của triệu chứng này là gì? Có cần chụp MRI không?
- Ưu và nhược điểm của các lựa chọn điều trị (bảo tồn so với phẫu thuật) là gì? Vì sao bác sĩ khuyến nghị phương pháp đó?
- Thời gian phục hồi và kế hoạch phục hồi chức năng của phương pháp điều trị được đề nghị như thế nào?
- Tác dụng phụ của thuốc (ví dụ: NSAIDs) hoặc thuốc tiêm là gì?
- Khả năng xảy ra biến chứng như viêm khớp trong tương lai là bao nhiêu? Có phương pháp phòng ngừa không?
Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Vết rách sụn chêm của tôi có thuộc loại có thể khâu (sửa chữa) được không, hay cắt bỏ một phần sẽ phù hợp hơn? Tiêu chí để đưa ra quyết định đó là gì?
- Với tư cách là vận động viên (hoặc người làm nghề cần hoạt động thể chất), khoảng khi nào tôi có thể trở lại tập luyện/thi đấu? Khi trở lại, cần chương trình phục hồi chức năng nào để giảm tái phát?
Khuyến nghị chung: nếu có triệu chứng (đặc biệt là khóa khớp kéo dài·hạn chế sinh hoạt hằng ngày·đau dữ dội), khuyến nghị sớm được đánh giá tại khoa chỉnh hình và xem xét chẩn đoán hình ảnh (MRI).