Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
Sốt chikungunya (Chikungunya fever) là bệnh sốt cấp tính do virus, 발생 khi bị muỗi thuộc chi Aedes (chủ yếu là muỗi vằn châu Á và muỗi rừng nhiệt đới) nhiễm virus chikungunya (thuộc nhóm alphavirus) đốt. Thời gian ủ bệnh thường là 2–12 ngày (thông thường 2–7 ngày). Về sinh lý bệnh chủ yếu, virus xâm nhập vào hệ tuần hoàn ngoại vi và các mô xung quanh khớp, gây ra phản ứng viêm, từ đó dẫn đến sốt cao và đau dữ dội ở khớp, cơ.
Triệu chứng chính
- Sốt cao đột ngột (thường 39–40℃)
- Đau khớp dữ dội (thường gặp tình trạng tổn thương đối xứng các khớp nhỏ và vừa, đặc biệt là cổ tay, đầu gối, mắt cá chân)
- Đau cơ, đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn·nôn
- Phát ban dạng ban đỏ (ở tay, chân, thân mình)
- Một số người có thể bị đau khớp mạn tính và mệt mỏi kéo dài từ vài tuần đến vài tháng sau khi hạ sốt
Đặc điểm chẩn đoán: Trong giai đoạn cấp tính, có thể phát hiện virus trong máu bằng PCR hoặc nuôi cấy; sau vài ngày kể từ khi khởi phát, xét nghiệm kháng thể IgM đặc hiệu có thể hỗ trợ chẩn đoán. Do các triệu chứng trên lâm sàng tương tự các bệnh do muỗi truyền khác như sốt xuất huyết, cần xét nghiệm để chẩn đoán phân biệt.
Tóm tắt biến chứng và tiên lượng: Phần lớn người bệnh tự hồi phục và tỷ lệ tử vong thấp, nhưng hiếm khi có thể xảy ra biến chứng thần kinh (viêm màng não, hội chứng Guillain-Barré), viêm cơ tim·viêm gan và các biến chứng khác. Đặc biệt, ở người cao tuổi và người có bệnh nền, các triệu chứng khớp mạn tính có khả năng kéo dài lâu hơn.
Phương pháp điều trị
Hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu được phê duyệt, vì vậy điều trị chủ yếu là điều trị triệu chứng và giảm nhẹ triệu chứng.
Điều trị giai đoạn cấp tính
- Hạ sốt·giảm đau: khuyến nghị dùng acetaminophen (ví dụ Tylenol).
- Thuốc chống viêm giảm đau không steroid (NSAIDs) và aspirin: tránh sử dụng trong giai đoạn đầu khi chưa phân biệt được với sốt xuất huyết do nguy cơ chảy máu. Có thể sử dụng theo chỉ định của bác sĩ sau khi đã loại trừ sốt xuất huyết.
- Bổ sung đủ nước·nghỉ ngơi·cung cấp dinh dưỡng.
- Khi mất nước nghiêm trọng hoặc rối loạn điện giải, cần nhập viện và bù dịch đường tĩnh mạch.
Đau khớp mạn tính hoặc kéo dài
- Vật lý trị liệu (phục hồi chức năng khớp và tăng cường sức cơ)
- Steroid dùng trong thời gian ngắn có thể giúp ích, nhưng cần cân nhắc thận trọng khi sử dụng kéo dài.
- Nếu tình trạng viêm giống viêm khớp mạn tính kéo dài, cần được chuyên khoa thấp khớp đánh giá; một số ít bệnh nhân có thể được sử dụng thuốc chống sốt rét (ví dụ hydroxychloroquine) hoặc thuốc điều hòa miễn dịch (như methotrexate) (do bác sĩ chuyên khoa quyết định).
Theo dõi và xử trí biến chứng
- Khi xuất hiện các triệu chứng thần kinh (liệt tứ chi, rối loạn ý thức, đau đầu dữ dội, co giật), đau ngực·khó thở hoặc xu hướng chảy máu đột ngột, cần được đánh giá cấp cứu ngay lập tức.
- Khi cần thiết, theo dõi bằng điện tâm đồ, xét nghiệm chức năng gan, xét nghiệm nước tiểu, CBC và các xét nghiệm khác.
Phòng ngừa·khác
- Không có yêu cầu y tế phải cách ly người nhiễm bệnh, nhưng việc ngăn lây truyền bằng cách tránh tiếp xúc với muỗi (thực hiện các biện pháp để không bị muỗi đốt) là rất quan trọng.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
Đồ dùng và ghi chép cần chuẩn bị
- Ghi lại các địa điểm đã đi du lịch trong 2 tuần gần đây (quốc gia/khu vực/thành phố) và khả năng tiếp xúc với muỗi
- Ngày bắt đầu triệu chứng (bao gồm ngày bắt đầu sốt) và bảng diễn tiến triệu chứng theo thời gian (nhật ký nhiệt độ, thay đổi mức độ đau)
- Danh sách tất cả các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
- Tiền sử bệnh: bệnh mạn tính (bệnh tim, bệnh gan·thận, bệnh tự miễn dịch, v.v.), tình trạng mang thai (hoặc khả năng mang thai)
- Nếu có kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu, xét nghiệm hình ảnh, v.v.) hoặc giấy chẩn đoán của cơ sở y tế khác, hãy mang theo
- Tiền sử dị ứng (thuốc, thực phẩm, v.v.)
Các triệu chứng cần kiểm tra khi đến khám ngoại trú
- Triệu chứng chảy máu (chảy máu cam, chảy máu lợi, phát ban dạng chấm, đi ngoài ra máu, v.v.)
- Dấu hiệu mất nước nghiêm trọng (lượng nước tiểu giảm, chóng mặt, ý thức bị lú lẫn)
- Bất thường về thần kinh (giảm cảm giác, liệt, rối loạn nói·thị giác)
- Đau ngực, khó thở, suy giảm ý thức
Ví dụ câu hỏi (người bệnh nên tự chuẩn bị)
- Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào? (ngày/giờ chính xác)
- Kiểu sốt và phản ứng sau khi dùng thuốc hạ sốt như thế nào?
- Vị trí và tính chất của cơn đau khớp (tính đối xứng, có cứng khớp buổi sáng hay không, v.v.) như thế nào?
- Gần đây có truyền máu, bị thương, phẫu thuật hoặc mang thai·sinh con·cho con bú không?
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Cần thực hiện những xét nghiệm nào để chẩn đoán chính xác bệnh này? (PCR, IgM/IgG, v.v.)
- Cần dùng thuốc gì và trong bao lâu để giảm triệu chứng? Tác dụng phụ là gì?
- Khả năng xảy ra biến chứng ở mức nào và cần chú ý những triệu chứng nào?
- Khi nào có thể quay lại làm việc·đi học? Mức độ hạn chế hoạt động nên như thế nào?
- Tôi đang mang thai hoặc cho con bú, bệnh có gây nguy hiểm cho thai nhi hoặc trẻ sơ sinh không?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Nếu đau khớp kéo dài hơn vài tuần, có những lựa chọn điều trị nào (thuốc·vật lý trị liệu·khám chuyên khoa) và khi nào cần được chuyển đến chuyên khoa thấp khớp?
- Gần đây tôi đã đến vùng đang có dịch. Nếu bị nhiễm bệnh trong thời kỳ mang thai, cần làm gì về nguy cơ đối với thai nhi (khả năng lây truyền dọc) và quản lý liên quan đến việc sinh con (bao gồm truyền máu·phương thức sinh)?
Thông tin hữu ích bổ sung (tóm tắt ngắn gọn)
- Chẩn đoán: PCR trong giai đoạn cấp tính (phát hiện vật liệu di truyền của virus trong máu), xét nghiệm kháng thể IgM dương tính trong vài ngày sau khi khởi phát có thể hỗ trợ chẩn đoán. Xét nghiệm máu có thể cho thấy giảm bạch cầu, đôi khi giảm nhẹ tiểu cầu·tăng men gan.
- Phòng ngừa: sử dụng thuốc chống muỗi, mặc áo dài tay·quần dài, sử dụng lưới chống côn trùng·màn chống muỗi, loại bỏ nước đọng. Cẩn thận khi đến các khu vực đang có dịch.
- Triệu chứng cấp cứu: khi có chảy máu nghiêm trọng, khó thở, thay đổi ý thức, liệt cấp tính hoặc rối loạn thị giác, sốt cao kéo dài·triệu chứng mất nước, khuyến cáo đến phòng cấp cứu.