Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tên bệnh: Tổn thương dây chằng bên của khớp bàn-ngón cái (Gamekeeper's thumb / Skier's thumb)
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Đây là tổn thương xảy ra khi dây chằng bên trụ (ulnar collateral ligament, UCL) ở phía trong (phía trụ) của khớp bàn-ngón (MCP joint) ngón cái chịu lực dạng ngoài (bị kéo mở ra phía ngoài) và quá duỗi (bị bẻ ngược ra sau), khiến dây chằng bị rách một phần hoặc hoàn toàn. Tổn thương có thể xảy ra do chấn thương cấp tính (chẳng hạn ngã khi đang cầm gậy trượt tuyết, va vào tay lái xe đạp) hoặc do áp lực lặp đi lặp lại. Trong một số trường hợp, dây chằng bị rách và phần mô bị giãn bị kẹt dưới da, tạo thành tổn thương Stener, khiến việc tự lành trở nên khó khăn.
- Triệu chứng chính: Đau và ấn đau ở phía trong khớp MCP ngón cái, sưng, bầm tím, giảm lực kẹp·nắm bằng ngón cái, cảm giác khớp không vững (đau/cảm giác lỏng khớp khi chịu lực dạng ngoài). Khi tổn thương nặng, cơn đau tăng nhiều khi cầm nắm đồ vật và chức năng kẹp bị suy giảm.
Phương pháp điều trị
- Điều trị ban đầu (không phẫu thuật)
- Trường hợp nhẹ (rách một phần, mức độ không vững nhẹ): Cố định ngón cái bằng dụng cụ bảo vệ hoặc nẹp thumb-spica trong khoảng 4–6 tuần, sau đó phục hồi chức năng (khôi phục khả năng vận động khớp·tăng cường sức cơ).
- Kiểm soát đau: NSAIDs (ví dụ: ibuprofen) hoặc thuốc giảm đau, chườm lạnh, nghỉ ngơi.
- Vật lý trị liệu: Các bài tập kiểm soát duỗi·gấp, vận động khớp và khôi phục sức kẹp.
- Điều trị phẫu thuật
- Trong trường hợp rách hoàn toàn, khớp mất vững nghiêm trọng hoặc nghi ngờ/xác nhận có tổn thương Stener, sẽ tiến hành phục hồi phẫu thuật như khâu hoặc tái tạo gân–dây chằng. Phẫu thuật thường được thực hiện bằng phẫu thuật mở hoặc tiếp cận qua nội soi khớp; sau phẫu thuật cần cố định trong một khoảng thời gian nhất định và phục hồi chức năng.
- Các xét nghiệm hỗ trợ quyết định chẩn đoán và kế hoạch điều trị
- X-quang: Kiểm tra có gãy xương (gãy bong điểm bám) hay không, đánh giá độ mất vững bằng chụp X-quang khi chịu lực.
- Siêu âm·MRI: Kiểm tra có rách dây chằng hay không, vị trí rách và có tổn thương Stener hay không.
- Lưu ý (trong và sau điều trị)
- Việc sớm trở lại hoạt động có thể gây rách lại·mất vững mạn tính → tuân thủ thời gian cố định theo chỉ định của bác sĩ.
- Nếu được khuyến nghị phẫu thuật nhưng không phẫu thuật vào thời điểm thích hợp, nguy cơ mất vững mạn tính và viêm khớp sẽ tăng.
- Cần phục hồi sức kẹp·nắm thông qua phục hồi chức năng (vật lý trị liệu).
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/tài liệu cần chuẩn bị hoặc nộp
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu) và thông tin dị ứng
- Ghi lại thời điểm bị thương và tình huống khi bị thương (bị thương như thế nào), diễn biến xuất hiện triệu chứng
- Mức độ·tần suất đau, có sưng·bất thường cảm giác hay không, mức độ hạn chế sử dụng bàn tay
- Phim hoặc giấy kết quả X-quang/MRI/siêu âm đã chụp trước đây (nếu có)
- Nghề nghiệp·sở thích (tần suất sử dụng bàn tay, có hoạt động thể thao hay không), tay thuận (tay sử dụng chính)
- Các nội dung thường được hỏi khi khám ngoại trú
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng, yếu tố làm nặng·giảm triệu chứng, tiền sử chấn thương trước đây, có hay không các triệu chứng toàn thân như ngứa·sốt
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Tổn thương này là rách hoàn toàn hay rách một phần?
- Tiêu chí nào cho thấy cần phẫu thuật?
- Thời gian hồi phục dự kiến và thời điểm có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày (thể thao·công việc, v.v.) là khi nào?
- Tác dụng phụ của thuốc được kê (ví dụ: NSAID) và những điều cần lưu ý khi dùng là gì?
- Phục hồi chức năng sẽ được tiến hành như thế nào, và có thể thực hiện những bài tập nào tại nhà?
- Tiên lượng dài hạn (nguy cơ mất vững mạn tính hoặc viêm khớp) ra sao?
Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh
- Trường hợp của tôi có nghi ngờ tổn thương Stener (mảnh dây chằng bị kẹt) không? Có cần xác nhận bằng siêu âm hoặc MRI không?
- X-quang cho thấy có gãy bong điểm bám (mảnh xương). Trong trường hợp này, điều trị không phẫu thuật có thể lành tốt không, hay khả năng cần phẫu thuật cao?
Tóm tắt ngắn: Tổn thương dây chằng bên trụ của khớp MCP ngón cái là một tổn thương quan trọng đối với chức năng kẹp và độ vững của khớp. Tùy thuộc vào triệu chứng và kết quả xét nghiệm hình ảnh, phương pháp điều trị sẽ được quyết định là điều trị bảo tồn (cố định·phục hồi chức năng) hoặc điều trị phẫu thuật. Chẩn đoán thích hợp (đặc biệt là xác định có tổn thương Stener hay không) và không bỏ lỡ thời điểm điều trị rất quan trọng đối với tiên lượng dài hạn.