Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Ngón chân búa (hammer toe) là biến dạng trong đó đốt ngón chân thứ nhất (khớp liên đốt gần, PIP) bị cong, tạo thành hình dạng giống chiếc búa.
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Việc mang giày chật hoặc có mũi hẹp, giày cao gót trong thời gian dài tạo áp lực lên phía trên ngón chân, gây mất cân bằng giữa cơ gấp và cơ duỗi, khiến khớp PIP dần bị cong cố định (cứng). Ngón chân thứ hai dài bẩm sinh, chấn thương hoặc bất thường thần kinh cơ (hiếm gặp) cũng có thể là nguyên nhân. Nếu tiến triển, có thể xảy ra co rút khớp và viêm khớp.
- Triệu chứng chính: Ngón chân bị cong, đau ở vùng ngón chân, vết chai trên da ngón chân (mắt cá, corns) hoặc chai da, đau khi ấn lúc mang giày; ở người bị đái tháo đường hoặc giảm cảm giác, nguy cơ loét da và nhiễm trùng tăng lên.
Phương pháp điều trị
- Điều trị bảo tồn (chủ yếu ở giai đoạn đầu và biến dạng còn mềm dẻo)
- Điều chỉnh giày: Mang giày thoải mái, có mũi rộng và đủ không gian, gót thấp.
- Dụng cụ bảo vệ và miếng đệm: Đệm giảm áp cho vùng chai, miếng đệm ngón chân, miếng ngăn ngón chân bằng silicone.
- Nẹp/băng dính: Nẹp hoặc băng dính hỗ trợ kéo giãn vào ban đêm hoặc trong khi hoạt động.
- Vật lý trị liệu và kéo giãn: Kéo giãn cơ gấp, cơ duỗi ngón chân và tập luyện tăng cường sức cơ.
- Phân tán áp lực bằng đế giày chỉnh hình theo yêu cầu (orthotic) hoặc dụng cụ hỗ trợ đi lại.
- Kiểm soát đau: Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) đường uống trong thời gian ngắn hoặc thuốc giảm đau tại chỗ.
- Điều trị phẫu thuật (khi điều trị bảo tồn thất bại hoặc biến dạng cố định, đau nhiều)
- Phẫu thuật mô mềm: Giải phóng gân hoặc cắt bao khớp, v.v.
- Tạo hình khớp (arthroplasty): Cắt bỏ một phần khớp bị biến dạng để làm thẳng khớp.
- Hợp nhất khớp (arthrodesis): Cố định khớp khi cần độ vững hoặc có nguy cơ tái phát.
- Có thể kết hợp phẫu thuật chỉnh xương như cắt xương (osteotomy), v.v.
- Chụp X‑quang trước phẫu thuật để xác định mức độ biến dạng và tình trạng khớp. Phần lớn là phẫu thuật ngoại trú hoặc nhập viện ngắn ngày; phương pháp gây mê được quyết định tùy theo tình trạng.
- Lưu ý và nguy cơ biến chứng
- Người bị đái tháo đường hoặc bệnh mạch máu ngoại biên cần được quản lý bổ sung vì nguy cơ chậm lành vết thương, nhiễm trùng và loét cao hơn.
- Nếu để lâu không điều trị, có thể xảy ra cố định khớp (cứng khớp), viêm khớp, đau dai dẳng, hạn chế mang giày, loét da và nhiễm trùng.
- Biến chứng sau phẫu thuật: Nhiễm trùng, tổn thương thần kinh, không liền khớp (không hợp nhất), có khả năng tái phát.
- Lưu ý khi tự chăm sóc
- Tạo thói quen chọn giày phù hợp và thường xuyên kiểm tra tình trạng bàn chân (vết chai, vết thương).
- Nếu bị đái tháo đường, cần kiểm soát đường huyết và vệ sinh bàn chân kỹ lưỡng; khi da bàn chân đổi màu hoặc cảm giác thay đổi, phải đi khám ngay.
- Nếu không cải thiện bằng các biện pháp bảo tồn hoặc đau và rối loạn chức năng nghiêm trọng, hãy trao đổi với bác sĩ chuyên khoa chỉnh hình.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ dùng cần chuẩn bị và tiền sử xét nghiệm, v.v.)
- Đồ dùng/tài liệu cần mang theo
- Các thuốc đang dùng (kèm đơn thuốc và tên tiếng Anh) và tiền sử dị ứng.
- Tiền sử phẫu thuật và chấn thương trước đây (đặc biệt là chấn thương liên quan đến bàn chân).
- Thông tin về các bệnh kèm theo như đái tháo đường, bệnh mạch máu ngoại biên và bệnh lý thần kinh.
- Phim X‑quang bàn chân hoặc các tài liệu hình ảnh khác đã chụp trước đây (nếu có).
- Ghi chú về thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (vị trí và mức độ đau, yếu tố làm nặng, yếu tố giúp cải thiện).
- Ảnh hoặc đôi giày thường xuyên mang trên thực tế.
- Nội dung cần xác nhận khi khám ngoại trú (cung cấp cho bác sĩ sẽ giúp ích cho việc chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị)
- Mức độ đau (độ dao động của cơn đau, thang đo tương tự trực quan), có hay không cảm giác khó chịu khi đi lại.
- Có hay không vết chai, vết thương, chảy máu và dịch tiết (khuyến nghị chụp ảnh).
- Thói quen sử dụng bàn chân trong sinh hoạt hằng ngày và công việc (đứng lâu, tần suất mang giày chật).
- Các phương pháp điều trị bảo tồn đã thử trước đây (miếng đệm, nẹp, đế giày, v.v.) và hiệu quả của chúng.
Ví dụ về các câu hỏi chung có thể hỏi bác sĩ
- Tình trạng này có tiến triển không? Diễn biến tự nhiên và tiên lượng như thế nào?
- Trong trường hợp nào thì bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật? Lợi ích và nguy cơ của phẫu thuật là gì?
- Các phương pháp điều trị bảo tồn được khuyến nghị (giày, đế giày, nẹp, v.v.) là gì và nên thử trong bao lâu?
- Thuốc giảm đau có những tác dụng phụ gì?
- Thời gian hồi phục sau phẫu thuật khoảng bao lâu, và khi nào có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày và tập thể dục?
Ví dụ về các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh
- Biến dạng ngón chân của tôi hiện vẫn còn mềm dẻo (còn khả năng vận động) hay đã bị cứng, và dựa trên đó thì có khuyến nghị điều trị nào (không phẫu thuật hay phẫu thuật)?
- Tôi bị đái tháo đường và bệnh mạch máu ngoại biên; khi phẫu thuật, có cần chuẩn bị hoặc quản lý riêng (mục tiêu đường huyết, dự phòng bằng kháng sinh, v.v.) để giảm nguy cơ chậm lành vết thương và nhiễm trùng không?