Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Cân gan tay (palmar fascia; cân gân) ở lòng bàn tay dày lên do tăng sinh xơ hóa và nguyên bào sợi cơ, hình thành các dải (dây xơ), khiến chủ yếu ngón tay thứ 4 và thứ 5 dần dần bị cong và không thể duỗi thẳng; đây là bệnh xơ hóa mạn tính, tiến triển (co rút Dupuytren).
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Nguyên nhân chưa được biết chính xác, nhưng các cơ chế chính bao gồm yếu tố di truyền, tăng hoạt hóa nguyên bào sợi cơ trong phản ứng xơ hóa và tích tụ collagen (đặc biệt là collagen type III). Các nốt và dây xơ hình thành ở cân gan tay, gây biến dạng gấp các khớp MCP và PIP.
- Yếu tố nguy cơ: Nam giới, người trung niên và cao tuổi (thường ở độ tuổi 50–70), tiền sử gia đình, đái tháo đường, uống quá nhiều rượu và động kinh (đã có báo cáo về mối liên quan với việc điều trị bằng thuốc chống co giật), hút thuốc, động kinh và bệnh gan cùng các mối liên quan khác đã được báo cáo.
- Triệu chứng chính: Nốt cứng (u) hoặc chỗ lõm ở lòng bàn tay, hình thành các dải (dây xơ) kéo dài đến ngón tay, ngón tay dần bị gấp (đặc biệt là ngón 4 và 5); đau thường nhẹ hoặc không đau, nhưng có thể xuất hiện đau do chèn ép thần kinh. Thường gặp tình trạng bị cả hai bên. Khi xảy ra hạn chế chức năng, các hoạt động sinh hoạt hằng ngày sẽ trở nên bất tiện.
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Điều trị bảo tồn
- Khi bệnh nhẹ hoặc chưa có hạn chế chức năng, theo dõi diễn tiến (khám định kỳ và ghi lại hình ảnh).
- Vật lý trị liệu, kéo giãn ngón tay, nẹp duỗi ban đêm (hiệu quả có giới hạn và được áp dụng riêng tùy theo triệu chứng và chức năng).
- Thủ thuật không phẫu thuật
- Cắt dây xơ bằng kim qua da (needle aponeurotomy, percutaneous needle fasciotomy): dùng kim cắt dây xơ mà không cần rạch da. Thời gian hồi phục nhanh và có thể phục hồi chức năng trong ngắn hạn, nhưng tỷ lệ tái phát tương đối cao.
- Tiêm collagenase (Collagenase clostridium histolyticum) (nếu có thể sử dụng): tiêm enzyme vào vùng dây xơ, sau đó dùng thao tác bên ngoài để làm đứt dây xơ. Hồi phục nhanh hơn phẫu thuật, nhưng cần cân nhắc chi phí, khả năng sử dụng và các biến chứng.
- Phẫu thuật
- Dưới gây tê tại chỗ hoặc gây mê toàn thân, thực hiện cắt cân khu trú (fasciectomy), cắt một phần, hoặc trong trường hợp tổn thương da nghiêm trọng, cắt da kèm ghép da (dermofasciectomy). Phương pháp phẫu thuật được quyết định tùy theo phạm vi tổn thương, mức độ xâm lấn khớp và tình trạng của bệnh nhân.
- Biến chứng phẫu thuật: nhiễm trùng vết thương, chảy máu, tổn thương thần kinh và mạch máu, chậm lành vết thương, cứng khớp, đau kéo dài, khuyết da tại vùng phẫu thuật.
- Tái phát: Bệnh vẫn có thể tái phát sau phẫu thuật; theo y văn, tỷ lệ tái phát thay đổi tùy theo phương pháp điều trị và thời gian theo dõi, nhưng được báo cáo trong khoảng 20–60% (tài liệu cung cấp đề cập khoảng 50%).
- Phục hồi chức năng sau phẫu thuật
- Chăm sóc vết thương, vận động khớp sớm (ROM), điều trị phục hồi chức năng bàn tay (hoạt động trị liệu), sử dụng nẹp ban đêm khi cần.
- Lưu ý và tự chăm sóc
- Bệnh tiến triển chậm, vì vậy nên tư vấn các lựa chọn điều trị khi chức năng bắt đầu bị ảnh hưởng.
- Khuyến nghị kiểm soát các yếu tố đi kèm như đái tháo đường, uống rượu và hút thuốc (đặc biệt, kiểm soát đái tháo đường giúp ích cho quá trình phẫu thuật và lành thương nói chung).
- Duỗi thụ động quá mạnh hoặc tự thực hiện thủ thuật quá sức có thể gây chấn thương, vì vậy cần thực hiện dưới sự hướng dẫn của chuyên gia.
- Trao đổi với nhân viên y tế về các hướng dẫn trước và sau thủ thuật/phẫu thuật (ngừng hoặc tiếp tục dùng thuốc, chăm sóc vết thương, v.v.).
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo khi đi khám)
- Danh sách thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu), tiền sử dị ứng
- Kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu, chẩn đoán hình ảnh, hồ sơ phẫu thuật, v.v.); nếu có giấy chẩn đoán từ bệnh viện khác, hãy mang theo bản sao
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng và tốc độ tiến triển (nếu có thể so sánh theo từng thời điểm bằng hình ảnh thì sẽ hữu ích)
- Danh sách các động tác sinh hoạt hằng ngày gây bất tiện do triệu chứng (ví dụ: cài cúc áo, đeo găng tay, v.v.)
- Thông tin cần ghi lại
- Bàn tay nào bị ảnh hưởng (tay phải/tay trái), ngón tay bị ảnh hưởng (ví dụ: ngón 4 và 5), có bị cả hai bên hay không
- Có đau hay không và có triệu chứng thần kinh hay không (tê, giảm cảm giác)
- Tiền sử gia đình (ngón tay bị cong hoặc từng phẫu thuật)
- Tiền sử điều trị liên quan trước đây (tiêm, cắt bằng kim, phẫu thuật) và hiệu quả, tác dụng phụ
- Ví dụ các câu hỏi có thể tự kiểm tra tại phòng khám ngoại trú (chuẩn bị trước những điều muốn tự hỏi)
- Bắt đầu không thể duỗi thẳng từ khi nào (trong bao lâu)?
- Động tác nào gây bất tiện nhất?
- Có đau hoặc tê, giảm cảm giác không?
- Bệnh ảnh hưởng như thế nào đến sinh hoạt hằng ngày (công việc, sở thích)?
- Chụp ảnh khi khám: Ảnh bàn tay ở trạng thái duỗi thẳng, nắm thành nắm đấm, v.v. giúp ích cho việc chẩn đoán và theo dõi.
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Tình trạng hiện tại của bàn tay tôi (mức độ vừa/nặng) đang ở mức nào và có cần điều trị ngay không?
- Ưu, nhược điểm của từng phương pháp điều trị (theo dõi/cắt bằng kim/tiêm collagenase/phẫu thuật) là gì và phương án nào được khuyến nghị trong trường hợp của tôi?
- Thời gian hồi phục và thời điểm có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày của từng phương pháp điều trị là khi nào?
- Các biến chứng chính của phẫu thuật/thủ thuật và khả năng xảy ra ở mức nào?
- Khả năng tái phát như thế nào và phương án xử trí khi tái phát là gì?
- Đái tháo đường, động kinh và uống rượu ảnh hưởng như thế nào đến kết quả điều trị của tôi? Tôi cần thay đổi gì trong lối sống?
Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh
- Với góc ngón tay của tôi (ví dụ: PIP 30°, MCP 40°), về lâu dài, cắt bằng kim (needle fasciotomy) hay phẫu thuật mở (fasciectomy) có lợi hơn? Bác sĩ có thể cho biết sự khác biệt về tỷ lệ tái phát và biến chứng bằng con số (xác suất ước tính) không?
- Tôi đã từng được tiêm (hoặc cắt bằng kim) ở cùng vị trí trước đây nhưng bệnh đã tái phát. Nếu lần này bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật, trong trường hợp dự kiến có khuyết da thì có cần ghép da (dermofasciectomy) không, và nếu cần thì ưu, nhược điểm là gì?
(Nếu ghi chú và mang theo các câu hỏi trên khi đi khám, việc tư vấn sẽ thuận lợi hơn.)