Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Bệnh đặc trưng chủ yếu bởi đau và hạn chế vận động khớp do sự dính và co rút của bao khớp và các mô mềm xung quanh khớp vai (viêm bao khớp dính, adhesive capsulitis, thường gọi là vai đông cứng hoặc vai đông lạnh).
- Nguyên nhân·bệnh sinh: Nguyên nhân chưa rõ ràng, nhưng có liên quan đến tuổi tác (trung niên·cao tuổi), không sử dụng vai trong thời gian dài (bất động·sau khi nằm viện), các tổn thương vi thể lặp đi lặp lại và các bệnh chuyển hóa toàn thân (đặc biệt là đái tháo đường·bệnh tuyến giáp). Tình trạng viêm bao khớp → xơ hóa·dính tiến triển, làm hạn chế phạm vi vận động của khớp.
- Triệu chứng chính: Đau vai khởi phát từ từ (đặc biệt là đau về đêm), hạn chế vận động cả chủ động và thụ động (đặc trưng là hạn chế xoay ngoài), khó thực hiện các hoạt động hằng ngày như rửa mặt·chải tóc·cài cúc áo.
- Diễn tiến lâm sàng (các giai đoạn): ① Giai đoạn đau (khoảng 0–3 tháng): đau dữ dội, bắt đầu hạn chế vận động chủ động. ② Giai đoạn đông cứng (3–12 tháng): đau giảm nhưng hạn chế ROM thụ động rõ rệt. ③ Giai đoạn tan đông (từ 12–18 tháng trở lên): đau gần như biến mất, ROM dần hồi phục nhưng có thể mất nhiều thời gian để hồi phục hoàn toàn.
- Điểm chẩn đoán: Chẩn đoán lâm sàng (giảm ROM chủ động·thụ động, đặc biệt là giảm xoay ngoài). X-quang thường không phát hiện bất thường, nhưng có thể được thực hiện để loại trừ các tổn thương khác (thay đổi xương, trật khớp, viêm gân vôi hóa, v.v.). Khi cần, siêu âm·MRI được sử dụng để kiểm tra tổn thương chóp xoay·vôi hóa.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc cơ bản: Kiểm soát đau → phục hồi chức năng tiến triển (điều trị bằng vận động) để duy trì·khôi phục độ linh động của khớp → cân nhắc tiêm·thủ thuật·phẫu thuật trong trường hợp khó điều trị.
- Điều trị bằng thuốc: Giảm đau bằng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs). Sử dụng thuốc giảm đau trong thời gian ngắn khi cần kiểm soát đau.
- Điều trị bằng tiêm: Tiêm thuốc gây tê tại chỗ + steroid vào vùng tổn thương (tiêm trong khớp hoặc tiêm vào mô xung quanh) giúp giảm đau và viêm, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phục hồi vận động. Tuân thủ chỉ định của bác sĩ về số lần tiêm·liều lượng.
- Vật lý trị liệu·điều trị bằng vận động: Nhiệt trị liệu·điện trị liệu, các bài tập vận động chủ động·thụ động trong phạm vi vận động (bài tập con lắc, kéo giãn, tăng cường đẳng trường), v.v. Khi đau dữ dội, tránh kéo giãn quá mức và từ từ mở rộng phạm vi vận động.
- Thủ thuật·phẫu thuật: Trong trường hợp không cải thiện sau điều trị bảo tồn (từ vài tháng trở lên) hoặc hạn chế nghiêm trọng các hoạt động hằng ngày
- Giải phóng bao khớp bằng nội soi khớp (arthroscopic capsular release)
- Bẻ·vận động cưỡng bức khớp vai dưới gây mê (manipulation under anesthesia) — cần cân nhắc nguy cơ biến chứng Quyết định phụ thuộc vào thời gian kéo dài triệu chứng, mức độ suy giảm chức năng và các tổn thương đi kèm.
- Quản lý lối sống·tự chăm sóc:
- Cố gắng vận động vai nhẹ nhàng và đều đặn để tránh tình trạng bất động.
- Khi đau dữ dội, chườm lạnh hoặc chườm ấm để giảm triệu chứng.
- Kéo giãn cưỡng bức quá mức và đột ngột có thể làm đau nặng hơn hoặc gây ra tổn thương khác, vì vậy cần thực hiện dưới sự hướng dẫn của chuyên gia.
- Nguy cơ biến chứng: Nếu để kéo dài không điều trị, có thể bị cứng khớp dai dẳng, giảm sức cơ, rối loạn đi lại·giấc ngủ, v.v. Sau khi tiêm có thể xảy ra nhiễm trùng·tăng đường huyết (đặc biệt ở người bệnh đái tháo đường).
- Tiên lượng: Thông thường bệnh cải thiện trong vòng vài tháng đến 1–3 năm, nhưng một số người không hồi phục hoàn toàn và có thể còn hạn chế vận động. Ở người bệnh đái tháo đường và các đối tượng khác, diễn tiến có thể kéo dài hơn và mức độ hồi phục có thể hạn chế.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng·tài liệu cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (đặc biệt là thuốc chống đông máu, steroid, thuốc điều trị đái tháo đường, v.v.)
- Kết quả kiểm tra trước đây (X-quang vai, siêu âm, MRI, v.v.) hoặc tệp nếu có thể mang theo
- Thời điểm bắt đầu và diễn tiến triệu chứng (ngày tháng, kiểu nặng lên·cải thiện)
- Mức độ đau (thang điểm đau 0–10), có đau về đêm hay không, các hoạt động hằng ngày bị hạn chế (rửa mặt·chải tóc·mặc quần áo, v.v.)
- Tiền sử nhập viện·chấn thương·phẫu thuật gần đây và các bệnh toàn thân (đái tháo đường, bệnh tuyến giáp, bệnh tim mạch, v.v.)
- Các phương pháp điều trị đã từng thực hiện (thời gian·số lần vật lý trị liệu, tiền sử tiêm, v.v.) và hiệu quả
- Đề xuất các tài liệu nên đưa cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
- Nhật ký triệu chứng ghi lại tình trạng đau·hạn chế vận động (ví dụ: điểm đau hằng tuần, danh sách các động tác không thể thực hiện)
- Hình ảnh trước đây (nếu có thể, DICOM·ảnh chụp)
Ví dụ các câu hỏi chung có thể hỏi bác sĩ
- Tên chẩn đoán chính xác của tình trạng này là gì? Chỉ chụp X-quang thông thường có đủ không?
- Điều trị ban đầu được khuyến nghị (thuốc·vận động·tiêm) là gì và hiệu quả dự kiến bắt đầu xuất hiện từ khi nào?
- Lợi ích và nguy cơ của tiêm steroid (đặc biệt là ảnh hưởng đến đường huyết ở người bị đái tháo đường) là gì?
- Tôi có thể bắt đầu vật lý trị liệu (điều trị bằng vận động) tại nhà một cách an toàn như thế nào? Lịch trình ra sao?
- Khi nào nên cân nhắc phẫu thuật hoặc thủ thuật (giải phóng bằng nội soi khớp, vận động dưới gây mê)? Hiệu quả và nguy cơ của phẫu thuật là gì?
- Tiên lượng của bệnh này như thế nào và khả năng hồi phục hoàn toàn ở mức nào?
Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Dựa trên tình trạng của tôi (mức độ đau·kết quả kiểm tra ROM·có hoặc không có bệnh đái tháo đường, v.v.), bác sĩ dự định tiến hành điều trị bảo tồn trong bao nhiêu tháng trước khi đề nghị thủ thuật·phẫu thuật?
- Có thể tiêm steroid vào khớp an toàn tối đa bao nhiêu lần? Sau khi tiêm cần kiểm soát đường huyết như thế nào (đối với người bệnh đái tháo đường)?