Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Gãy xương đùi (khớp háng) là tình trạng gãy xảy ra ở vùng quanh khớp háng của xương đùi (ví dụ: cổ xương đùi, vùng mấu chuyển lớn/nhỏ...), là tổn thương tại vị trí quan trọng đối với việc đi lại và chịu trọng lượng. Từ đồng nghĩa: gãy khớp háng, gãy cổ xương đùi.
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh:
- Xảy ra do chấn thương năng lượng cao (như tai nạn giao thông) hoặc do người cao tuổi bị ngã với năng lượng thấp (trong phòng tắm, trên đường trơn trượt...).
- Nếu bị loãng xương (suy giảm độ chắc của xương), gãy xương có thể xảy ra ngay cả khi chịu trọng lượng trong sinh hoạt hằng ngày hoặc bị ngã nhẹ (gãy xương do suy yếu/gãy xương do mỏi).
- Chỏm xương đùi phụ thuộc vào nguồn cung cấp máu từ các mạch máu (chủ yếu là các mạch máu lớn), vì vậy khi gãy cổ xương đùi, tổn thương lưu lượng máu có thể làm tăng nguy cơ hoại tử vô mạch chỏm xương đùi.
- Triệu chứng chính:
- Đau tại vùng tổn thương (khớp háng, bẹn, đùi), biến dạng chân (ngắn lại nhìn thấy bên ngoài hoặc biến dạng xoay), sưng vùng tổn thương
- Không thể chịu trọng lượng hoặc không thể đi lại, đau dữ dội khi cử động khớp háng
- Gãy xương do loãng xương không di lệch (gãy xương do suy yếu) thường khó quan sát trên X-quang ở giai đoạn sớm, vì vậy có thể cần xét nghiệm đồng vị phóng xạ (MRI/xạ hình xương).
Phương pháp điều trị
- Xét nghiệm chẩn đoán:
- Tiêu chuẩn: X-quang xương đùi tư thế AP và tư thế nghiêng
- Khi nghi ngờ nhưng X-quang âm tính: đánh giá bổ sung bằng MRI, xạ hình xương (xét nghiệm đồng vị phóng xạ) hoặc CT
- Điều trị bảo tồn:
- Chỉ áp dụng trong những trường hợp được lựa chọn rất hạn chế (hiếm khi có chỉ định không phẫu thuật). Kiểm soát đau, nghỉ tại giường, theo dõi quá trình liền xương...
- Điều trị phẫu thuật (điều trị tiêu chuẩn):
- Cố định bên trong: cố định các trường hợp gãy cài (impacted) hoặc gãy không di lệch nhiều bằng vít cannulated, dynamic hip screw... (Gãy cài tương đối ổn định nhưng có thể di lệch lại ở khoảng 15% trường hợp.)
- Thay khớp nhân tạo: ở người cao tuổi bị gãy cổ xương đùi di lệch nghiêm trọng hoặc có phá hủy khớp, cân nhắc thay khớp bán phần (hemiarthroplasty) hoặc thay khớp háng toàn phần (total hip arthroplasty).
- Sau phẫu thuật, đánh giá tình trạng tổn thương lưu lượng máu đến chỏm xương đùi (bằng xạ hình xương...) để xác định có hoại tử vô mạch hay không.
- Chăm sóc và thuốc sau phẫu thuật:
- Đi lại sớm (đa số bệnh nhân có thể bắt đầu đi lại trong vòng 7 ngày sau phẫu thuật), vật lý trị liệu (phục hồi sức cơ và thăng bằng)
- Phòng ngừa huyết khối: thuốc chống đông như heparin trọng lượng phân tử thấp, vớ ép, vận động sớm
- Kiểm soát đau, chăm sóc vết thương, phòng ngừa viêm phổi (tập hô hấp)
- Điều trị loãng xương: bổ sung canxi và vitamin D, khi cần tiếp tục dùng thuốc điều trị loãng xương như bisphosphonate, thuốc điều biến chọn lọc thụ thể estrogen...
- Lưu ý:
- Có thể xảy ra các biến chứng liên quan đến phẫu thuật (nhiễm trùng, chảy máu, thất bại của dụng cụ, di lệch lại) và hoại tử vô mạch chỏm xương đùi
- Cần thiết phải phòng ngừa các biến chứng toàn thân do nằm lâu như viêm phổi, loét tì đè, huyết khối tĩnh mạch và thuyên tắc phổi...
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị và các mục cần xác nhận:
- Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm thuốc chống đông và thuốc chống kết tập tiểu cầu)
- Tiền sử bệnh (loãng xương, đái tháo đường, bệnh tim mạch, tiền sử điều trị chống đông...)
- Kết quả xét nghiệm trước đây (kết quả X-quang, CT, MRI, đo mật độ xương gần đây...) và hồ sơ phẫu thuật (nếu có)
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng, cơ chế chấn thương (có bị ngã hoặc chấn thương hay không), tính chất đau, khả năng đi lại
- Có dị ứng hay không (với thuốc, thuốc gây mê...)
- Thông tin nên cung cấp cho bác sĩ phụ trách khi khám ngoại trú:
- Tình trạng vết thương (cảm giác nóng, dịch tiết), sưng, đỏ và nóng
- Cân nặng gần đây, tình trạng ăn uống (tình trạng dinh dưỡng), tình trạng đại tiện và tiểu tiện (liên quan đến thời gian nằm giường)
- Ví dụ câu hỏi (các mục bệnh nhân có thể tự ghi lại để mang theo):
- "Đã bị thương khi nào và như thế nào (tình huống chính xác)?" / "Cơn đau bắt đầu lúc nào và diễn biến thay đổi ra sao?"
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Ưu điểm và nhược điểm của phương án phẫu thuật (hoặc không phẫu thuật) này là gì?
- Nguy cơ biến chứng trước và sau phẫu thuật (nhiễm trùng, huyết khối, hoại tử vô mạch...) ở mức độ nào?
- Sau phẫu thuật, từ khi nào và ở mức độ nào có thể chịu trọng lượng? Kế hoạch phục hồi chức năng như thế nào?
- Điều trị loãng xương sẽ được bắt đầu như thế nào và cần tiếp tục trong bao lâu?
- Các thuốc hiện đang dùng (đặc biệt là thuốc phòng ngừa huyết khối, thuốc điều trị đái tháo đường, thuốc chống đông) ảnh hưởng như thế nào đến phẫu thuật?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Gãy xương của tôi là gãy cổ xương đùi (bên trong khớp) hay ở vị trí khác của xương đùi, và phương pháp điều trị tối ưu tương ứng (cố định bên trong hay khớp nhân tạo) là gì?
- Khả năng hoại tử vô mạch chỏm xương đùi sau phẫu thuật là bao nhiêu, và khi nào sẽ tiến hành các xét nghiệm (xạ hình xương, MRI) để phát hiện sớm và phòng ngừa tình trạng này?
(Việc quyết định chẩn đoán và điều trị sẽ do bác sĩ phụ trách đề xuất dựa trên tình trạng tổng thể của bệnh nhân, loại gãy và mức độ di lệch, tuổi tác, mức độ hoạt động và các bệnh đồng mắc.)