Gù cột sống do tuổi già

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Gù cột sống do tuổi già là tình trạng gù (lưng cong) ở vùng cột sống ngực–thắt lưng tiến triển chủ yếu do lão hóa và loãng xương, khiến lưng nhô ra phía trước và ảnh hưởng đến tư thế thân mình cũng như việc đi lại.
• Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh:
  • Gãy lún đốt sống (vertebral compression fracture) do loãng xương là nguyên nhân thường gặp nhất. Khi thân đốt sống bị suy yếu và sụp xuống, độ nghiêng ra trước của cột sống và tình trạng gù tăng lên.
  • Suy yếu cơ quanh cột sống (đặc biệt là cơ duỗi cột sống và cơ lưng), cùng với những thay đổi thoái hóa của đĩa đệm và khớp, thúc đẩy tình trạng tiến triển.
  • Các vi gãy xương lặp đi lặp lại và thay đổi tư thế tích lũy theo thời gian khiến gù cột sống mạn tính hình thành cố định.
• Triệu chứng chính:
  • Lưng cong (lưng nhô ra), giảm chiều cao (chiều cao bị thấp đi)
  • Đau thắt lưng và đau khi ấn tại chỗ, đau khi hoạt động (đi bộ·mang đồ vật·lên cầu thang, v.v.)
  • Mệt mỏi·giảm khả năng chịu vận động, khó đi lại do hạn chế tầm nhìn hướng xuống, rối loạn thăng bằng và tăng nguy cơ té ngã
  • Trong trường hợp nặng, có thể kèm theo khó thở·rối loạn tiêu hóa do hạn chế lồng ngực

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc dựa trên chẩn đoán: Sau khi đánh giá gãy xương·chèn ép thần kinh·loãng xương bằng hình ảnh (X-quang thường quy), xét nghiệm mật độ xương (DXA), và khi cần bằng MRI·xạ hình xương, bác sĩ sẽ lập kế hoạch điều trị.
• Điều trị không phẫu thuật (bước đầu):
  • Điều trị loãng xương: bổ sung canxi·vitamin D, thuốc ức chế tiêu xương (ví dụ: bisphosphonate), thuốc ức chế RANKL (denosumab), thuốc thúc đẩy tạo xương (như teriparatide) — lựa chọn thuốc phù hợp tùy theo tình trạng bệnh nhân.
  • Kiểm soát đau: thuốc chống viêm giảm đau không steroid (NSAIDs), paracetamol, opioid trong thời gian ngắn nếu cần, thuốc giãn cơ. Khuyến nghị vật lý trị liệu·điều trị bằng tập luyện đối với đau mạn tính.
  • Sử dụng dụng cụ chỉnh hình (nẹp cột sống): nhằm giảm đau·hỗ trợ tư thế (khuyến nghị sử dụng trong thời gian ngắn).
  • Vật lý trị liệu·tập luyện: chương trình tập duỗi (mở rộng) cột sống, chỉnh tư thế, tăng cường thăng bằng·sức cơ (đặc biệt là cơ trung tâm và cơ lưng).
  • Hướng dẫn hoạt động: tránh nằm bất động trên giường trong thời gian dài (nguy cơ làm loãng xương nặng hơn). Tăng dần mức độ hoạt động và phòng ngừa té ngã.
• Điều trị can thiệp (lựa chọn tùy trường hợp):
  • Tạo hình đốt sống (vertebroplasty): khi đau nghiêm trọng do gãy lún đốt sống và không cải thiện với điều trị bảo tồn, bơm xi măng xương để giảm đau và làm vững cột sống.
  • Tạo hình gù (kyphoplasty): dùng bóng để khôi phục một phần chỗ bị sụp trước khi bơm xi măng, nhằm chỉnh biến dạng và giảm đau.
  • Phẫu thuật cố định của khoa chỉnh hình hoặc khoa ngoại thần kinh (như hàn xương cột sống): được cân nhắc khi có biến dạng nặng·mất vững·khiếm khuyết thần kinh, nhưng cần quyết định thận trọng vì nguy cơ biến chứng cao ở người cao tuổi·bệnh nhân loãng xương.
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng:
  • Cần trao đổi trước về ưu nhược điểm·tác dụng phụ (rối loạn tiêu hóa, hoại tử xương, hạ calci máu, v.v.) của thuốc điều trị loãng xương (bisphosphonate, denosumab, v.v.).
  • Tạo hình đốt sống·phẫu thuật hàn xương có nguy cơ biến chứng như chảy máu·nhiễm trùng·gãy đốt sống ở đoạn kế cận.
  • Đeo nẹp trong thời gian dài có thể gây yếu cơ, vì vậy cần kết hợp với vật lý trị liệu và giới hạn thời gian sử dụng.
• Tiên lượng:
  • Điều trị gãy xương sớm và kiểm soát loãng xương có thể cải thiện tình trạng đau và chức năng, nhưng gù (biến dạng) đã tiến triển thì khó hồi phục hoàn toàn. Phòng ngừa gãy xương tái phát và tăng cường sức cơ là rất quan trọng.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng nên mang theo:
  • Danh sách các thuốc·thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm canxi·vitamin D), tiền sử dị ứng
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (bản sao X-quang gần đây, xét nghiệm mật độ xương DXA, kết quả MRI nếu có)
  • Tiền sử gãy xương và té ngã (bị thương khi nào, như thế nào)
  • Ghi chép thay đổi triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, mức độ/mô hình đau, mức độ hạn chế hoạt động), điểm đau (0–10)
  • Thông tin về môi trường sống (có sống một mình hay không, có sử dụng dụng cụ hỗ trợ đi lại hay không, các yếu tố nguy cơ té ngã trong nhà)
• Tự kiểm tra trước khi đến khám ngoại trú:
  • Những thay đổi gần đây về cân nặng·chiều cao, thay đổi tiểu tiện·đại tiện, có khó thở·khó nuốt hay không
  • Có đau cấp tính dữ dội nghi ngờ gãy xương hoặc yếu tay chân (triệu chứng thần kinh) hay không
• Ảnh chụp các triệu chứng để cho bác sĩ xem (chẳng hạn tư thế nhìn từ ngang) hoặc video đi lại có thể hữu ích.

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Trong tình trạng của tôi, có khuyến nghị bắt đầu dùng thuốc điều trị loãng xương không? Ưu nhược điểm của các thuốc có thể lựa chọn là gì?"
• "Bác sĩ khuyến nghị loại thuốc hoặc thủ thuật nào để kiểm soát đau? Có những tác dụng phụ nào?"
• "Nên bắt đầu tập luyện hoặc vật lý trị liệu từ mức độ nào và nên thực hiện chương trình nào?"
• "Biến dạng cột sống của tôi có nguy cơ tiến triển thêm không? Tiên lượng như thế nào?"
• "Trong sinh hoạt hằng ngày (làm việc nhà·đi dạo, v.v.), có động tác nào nhất định phải tránh hoặc điều gì cần lưu ý không?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Tôi có thuộc đối tượng chỉ định tạo hình đốt sống (vertebroplasty/kyphoplasty) không? Hiệu quả dự kiến và nguy cơ là gì?"
• "Trong số các thuốc điều trị loãng xương (ví dụ: bisphosphonate hoặc denosumab), phương pháp nào phù hợp hơn với tuổi và tình trạng thể chất của tôi, thời gian sử dụng và kế hoạch theo dõi sẽ như thế nào?"