Thoái hóa khớp

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Thoái hóa khớp là bệnh khớp thoái hóa trong đó sụn khớp dần bị mài mòn, gây ra những thay đổi ở xương dưới sụn và các mô xung quanh khớp, dẫn đến viêm, đau và rối loạn chức năng.
• Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ chính: tuổi tác, khuynh hướng di truyền, béo phì (tăng tải trọng), chấn thương lặp đi lặp lại hoặc sử dụng khớp quá mức, khớp không ổn định (do tổn thương hoặc phẫu thuật trước đó), tổn thương sụn thứ phát do viêm, v.v.
• Tóm tắt sinh lý bệnh: Suy thoái cấu trúc và sinh hóa của sụn → xơ cứng xương dưới sụn, hình thành gai xương (osteophyte), viêm nhẹ màng hoạt dịch → đau, cứng khớp, hạn chế vận động khớp và suy giảm chức năng.
• Triệu chứng chính: đau khớp (đặc biệt tăng sau hoạt động, ở giai đoạn đầu thường giảm khi nghỉ ngơi), cứng khớp buổi sáng (thường dưới 30 phút), sưng khớp hoặc tràn dịch khớp, tiếng động trong khớp (tiếng lạo xạo), giảm tầm vận động. Thường gặp ở đầu gối, khớp háng, ngón tay và cột sống thắt lưng.

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Điều trị bảo tồn (không phẫu thuật) (ưu tiên trước)
  • Giảm cân: ở bệnh thoái hóa khớp gối, giảm 5–10% trọng lượng cơ thể giúp cải thiện rõ rệt tình trạng đau và chức năng.
  • Tập thể dục và vật lý trị liệu: khuyến nghị tập tăng cường cơ (đặc biệt là cơ tứ đầu đùi), tập linh hoạt và aerobic, cũng như các bài tập ít tác động trong sinh hoạt hằng ngày (bơi, đạp xe).
  • Dụng cụ hỗ trợ: dùng gậy, nẹp gối và miếng lót giày (điều chỉnh trục bàn chân) để giảm đau và giảm tải.
  • Tự chăm sóc: cân bằng giữa hoạt động và nghỉ ngơi, tránh các động tác gây tải quá mức lên khớp.
• Điều trị bằng thuốc
  • Thuốc giảm đau đường uống: acetaminophen (đau nhẹ đến vừa), tuy nhiên hiệu quả còn hạn chế.
  • Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs): NSAIDs đường uống (dùng ngắn hạn hoặc khi cần), cần cân nhắc nguy cơ trên đường tiêu hóa, thận và tim mạch (ở nhóm nguy cơ cao, cân nhắc dùng đồng thời PPI hoặc thuốc ức chế COX-2).
  • Điều trị tại chỗ: thuốc mỡ NSAID tại chỗ (có hiệu quả trong thoái hóa khớp gối/bàn tay), thuốc giảm đau tại chỗ.
  • Các thuốc khác: trong trường hợp đau mạn tính, đôi khi khuyến nghị sử dụng duloxetine (nhằm giảm đau do thần kinh).
  • Opioid: chỉ cân nhắc ở mức độ hạn chế và trong thời gian ngắn (do nguy cơ tác dụng phụ và lệ thuộc).
  • Thuốc bổ sung sụn: glucosamine, chondroitin, v.v. có bằng chứng chưa thống nhất, nhưng một số bệnh nhân ghi nhận triệu chứng cải thiện. Khuyến nghị tiêu chuẩn chưa rõ ràng.
• Tiêm trong khớp
  • Tiêm steroid: hữu ích trong giảm triệu chứng cấp tính, nhưng tiêm thường xuyên có thể thúc đẩy tổn thương sụn. Thông thường khuyến nghị giới hạn số lần tiêm (ví dụ: 3–4 lần/năm).
  • Hyaluronic acid (tiêm bổ sung dịch nhớt, viscosupplementation): đã ghi nhận giảm đau ở một số bệnh nhân, nhưng còn có ý kiến trái chiều về hiệu quả và chi phí.
  • Tiêm sinh học như PRP: bằng chứng vẫn còn hạn chế và kết quả chưa nhất quán.
  • Có thể xảy ra tác dụng phụ như nguy cơ nhiễm trùng (hiếm gặp) và đau tăng lên sau tiêm.
• Thủ thuật và phẫu thuật
  • Can thiệp nội soi khớp: nội soi khớp diện rộng nhìn chung không được khuyến nghị trong thoái hóa khớp; chỉ thực hiện có chọn lọc/hạn chế.
  • Phẫu thuật cắt xương chỉnh trục (osteotomy): phù hợp với người tương đối trẻ bị mất cân bằng một bên mặt khớp gối (nhằm bảo tồn khớp).
  • Thay một phần khớp (bán phần) hoặc thay khớp toàn phần (khớp nhân tạo) (thay một phần/toàn bộ khớp): là phương pháp điều trị cuối cùng tiêu chuẩn khi đau và rối loạn chức năng nghiêm trọng, đồng thời không đáp ứng với điều trị bảo tồn.
• Biến chứng và lưu ý (liên quan đến điều trị)
  • Khi sử dụng NSAIDs, nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, suy thận và tim mạch có thể tăng → cần kiểm tra bệnh nền và theo dõi.
  • Sử dụng steroid thường xuyên có thể làm thoái hóa sụn → khuyến nghị giới hạn số lần tiêm.
  • Ở bệnh nhân cao tuổi hoặc có bệnh đi kèm, cần cân nhắc nguy cơ biến chứng sau phẫu thuật (nhiễm trùng, huyết khối, vấn đề với implant).
  • Tập thể dục là cần thiết, nhưng các hoạt động tác động mạnh và sử dụng quá mức (như chạy bộ) có thể làm nặng thêm triệu chứng → cần được chỉ định bài tập phù hợp với tình trạng từng người.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Đồ dùng/thông tin cần chuẩn bị:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC và thực phẩm bổ sung) cùng tiền sử dị ứng.
  • Nhật ký triệu chứng: mức độ đau (định lượng, ví dụ VAS 0–10), thời điểm bắt đầu triệu chứng, kiểu nặng lên/cải thiện theo từng ngày và từng hoạt động, thời gian cứng khớp buổi sáng, có sưng hoặc đỏ hay không.
  • Kết quả các xét nghiệm trước đây (X-quang, MRI, kết quả chọc hút dịch khớp, v.v.) và tiền sử phẫu thuật/chấn thương.
  • Cân nặng, mức độ hoạt động và nghề nghiệp (liên quan đến tải trọng tác động lên khớp).
  • Dụng cụ hỗ trợ (mang theo nếu đang sử dụng).
• Tự kiểm tra trước khi gặp bác sĩ:
  • Đau thường nặng lên khi thực hiện hoạt động nào (đi cầu thang, đi bộ, đứng lâu, v.v.).
  • Ảnh hưởng của cơn đau đến sinh hoạt hằng ngày, giấc ngủ và công việc.
• Các xét nghiệm có thể thực hiện khi khám ngoại trú:
  • X-quang khớp chịu trọng lượng (standing) (đầu gối bao gồm tư thế trước-sau/AP, tư thế nghiêng và chụp vùng bẹn), khi cần có thể chụp MRI.
  • Chọc hút dịch khớp khi có tràn dịch khớp (để loại trừ nhiễm trùng và viêm).
  • Xét nghiệm máu (các dấu ấn viêm ESR/CRP, yếu tố dạng thấp/anti-CCP, v.v. khi cần).

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Hiệu quả dự kiến và các tác dụng phụ có thể xảy ra của thuốc này (hoặc mũi tiêm này) là gì?"
• "Với tình trạng hiện tại của tôi, mục tiêu điều trị (bảo tồn/phẫu thuật) là gì và tiên lượng ra sao?"
• "Trong sinh hoạt hằng ngày, tôi nên tránh những hoạt động nào và nên tập những bài tập nào?"
• "Nên đặt mục tiêu giảm cân như thế nào và có thể kỳ vọng hiệu quả gì trong thời gian ngắn?"
• "Có xét nghiệm hoặc biến chứng nào cần được theo dõi định kỳ không?"

Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Dựa trên kết quả X-quang/MRI hiện tại (hoặc các triệu chứng), tình trạng của tôi đã đến mức cần cân nhắc thay khớp nhân tạo chưa? Tiêu chí để khuyến nghị phẫu thuật là gì?"
• "Trong các lựa chọn tiêm trong khớp (steroid so với hyaluronic acid so với PRP), lựa chọn nào phù hợp nhất với tình trạng của tôi, và thời gian duy trì dự kiến cũng như nguy cơ của từng phương pháp là gì?"