Hoại tử xương

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Hội chứng dễ bị tổn thương (frailty) là tình trạng dự trữ sinh lý (khả năng dự phòng sinh lý) của cơ thể chống lại các tác động gây stress từ bên ngoài và bên trong giảm đáng kể, là một quá trình lão hóa bất thường khác với lão hóa bình thường. Chỉ với stress nhẹ cũng dễ suy giảm chức năng và tiến triển thành bệnh, đồng thời tỷ lệ tử vong và khuyết tật tăng lên.
• Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh: Là kết quả phức tạp của suy giảm chức năng ở nhiều cơ quan (hệ cơ xương, hệ thần kinh, hệ nội tiết, hệ miễn dịch, v.v.), trong đó các nguyên nhân chủ yếu gồm sarcopenia, viêm mạn tính, mất cân bằng hormone, thiếu dinh dưỡng, dùng nhiều thuốc (polypharmacy), và kiểm soát không đầy đủ các bệnh mạn tính.
• Triệu chứng chính: Chán ăn, sụt cân, mệt mỏi và giảm sinh lực, rối loạn đi lại (đi chậm), yếu cơ chi dưới (lực nắm yếu), chóng mặt, suy giảm trí nhớ. Các triệu chứng thường không đặc hiệu và tiến triển từ từ nên bản thân người bệnh có thể không nhận biết rõ.
• Chỉ số chẩn đoán (ví dụ về tiêu chí lâm sàng): Tiêu chí Fried (có từ 3 yếu tố trở lên trong số sụt cân, mệt mỏi, giảm hoạt động thể chất, tốc độ đi chậm, lực nắm yếu → hội chứng dễ bị tổn thương), tốc độ đi (ví dụ: tốc độ đi 4 m <0.8 m/s), lực nắm (nam <27 kg, nữ <16 kg, v.v.), đánh giá đa lĩnh vực bằng đánh giá lão khoa toàn diện trên lâm sàng (CGA).

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Cần tìm và điều chỉnh các nguyên nhân làm nặng hội chứng dễ bị tổn thương, đồng thời áp dụng phương pháp tiếp cận đa chuyên khoa (bác sĩ, chuyên viên vật lý trị liệu, chuyên gia dinh dưỡng, dược sĩ, v.v.) với mục tiêu phục hồi chức năng và phòng ngừa biến chứng. Hội chứng dễ bị tổn thương đôi khi không thể đảo ngược hoàn toàn, nhưng can thiệp sớm có thể giúp cải thiện và trì hoãn tiến triển.
• Liệu pháp vận động: Khuyến nghị tập luyện đa thành phần (multicomponent exercise) — bao gồm tập sức mạnh (tập kháng lực) + tập aerobic + tập thăng bằng và đi lại, thực hiện đều đặn ít nhất 2–3 lần mỗi tuần. Tập luyện kết hợp có hiệu quả hơn so với chỉ tập một loại hình (chỉ đi bộ trong thời gian dài).
• Quản lý dinh dưỡng: Tăng lượng protein (lượng hấp thu cao hơn mức khuyến nghị thông thường; ví dụ xem xét mức 1.0–1.2 g/kg/ngày hoặc khi cần 1.2–1.5 g/kg/ngày), hấp thu đủ calo, bổ sung vitamin D (khi thiếu), cân nhắc thực phẩm bổ sung dinh dưỡng. Cần chú ý để không bị thiếu dinh dưỡng do chỉ ăn chay.
• Quản lý thuốc và bệnh: Xem xét tác dụng phụ của các thuốc đang dùng và tình trạng dùng nhiều thuốc (đặc biệt là thuốc kháng cholinergic, thuốc an thần, thuốc giảm đau, v.v.), giảm liều hoặc ngừng các thuốc không cần thiết (giảm thuốc và deprescribing). Kiểm soát tối ưu các bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường, suy tim, bệnh phổi mạn tính, trầm cảm, sa sút trí tuệ, v.v.
• Phục hồi chức năng và điều trị hỗ trợ: Vật lý trị liệu và hoạt động trị liệu, chương trình phòng ngừa té ngã, dụng cụ hỗ trợ (gậy, khung tập đi), cải thiện môi trường sống, kết nối với các hỗ trợ xã hội.
• Tiêm chủng và kiểm soát nhiễm trùng: Phòng ngừa đợt cấp bằng các mũi tiêm được khuyến nghị như phế cầu, cúm, zona, v.v.
• Xử trí khi thực hiện thủ thuật hoặc phẫu thuật: Đánh giá tình trạng dễ bị tổn thương trước phẫu thuật (ví dụ: CGA) và cân nhắc nguy cơ, phục hồi chức năng sớm và quản lý dinh dưỡng sau phẫu thuật.
• Điều trị bằng thuốc: Các thuốc điều trị đích trực tiếp điều chỉnh hội chứng dễ bị tổn thương còn hạn chế. Cân nhắc bổ sung khi thiếu vitamin D, thực phẩm bổ sung dinh dưỡng hoặc hormone (áp dụng thận trọng) khi cần. Các thuốc liên quan đến sarcopenia đang được nghiên cứu nhưng chưa phải là điều trị tiêu chuẩn.
• Lưu ý: Tập luyện quá sức kéo dài, hạn chế ăn uống đột ngột và một số chế độ ăn đơn nhất (trường hợp ăn thiên về thực vật nhưng thiếu protein) có thể làm hội chứng dễ bị tổn thương nặng hơn.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm ví dụ về đồ cần chuẩn bị và câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thực phẩm bổ sung và thuốc thảo dược Hàn Quốc), cùng thời gian và liều dùng
  • Cân nặng thường ngày (ghi chép thay đổi cân nặng trong 6–12 tháng gần đây)
  • Có bị té ngã gần đây hay không và số lần té ngã
  • Những thay đổi về khả năng thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày (ADL/IADL)
  • Kết quả bệnh án và xét nghiệm gần đây (nếu có thể, gồm xét nghiệm máu, chẩn đoán hình ảnh, mật độ xương, v.v.)
  • Tóm tắt thói quen vận động và ăn uống (mức độ hoạt động mỗi tuần, kiểu ăn uống)
  • Thông tin về người sống cùng và tình hình chăm sóc
• Kết quả các kiểm tra đơn giản có thể cho nhân viên y tế xem (nếu có thể)
  • Tốc độ đi (tốc độ đi 4 m hoặc 6 m), kết quả đo lực nắm (handgrip)
• Ví dụ về các câu hỏi cần chuẩn bị khi khám ngoại trú (ghi chú trước khi khám)
  • Bác sĩ đánh giá nguyên nhân sụt cân gần đây như thế nào?
  • Trong số các thuốc tôi đang dùng, có thuốc nào cần ngừng không?
  • Bác sĩ khuyến nghị chương trình tập luyện nào? Thời gian và tần suất ra sao?
  • Mục tiêu về thực phẩm bổ sung dinh dưỡng hoặc lượng protein hấp thu phù hợp là bao nhiêu?

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Làm thế nào để phân biệt tình trạng này là hội chứng dễ bị tổn thương hay do ảnh hưởng của bệnh khác (trầm cảm, sa sút trí tuệ, bệnh Parkinson, v.v.)?
• Loại hình vận động, tần suất mỗi tuần và cường độ được khuyến nghị là như thế nào? Tôi có cần vật lý trị liệu không?
• Trong các thuốc tôi đang dùng, có thuốc nào nguy hiểm hoặc không cần thiết không? Giảm thuốc có an toàn không?
• Để cải thiện tình trạng dinh dưỡng, tôi cần làm những xét nghiệm nào (xét nghiệm dinh dưỡng, vitamin D, albumin, v.v.)?
• Nếu cần phẫu thuật hoặc nhập viện, hội chứng dễ bị tổn thương làm tăng nguy cơ như thế nào? Cần chuẩn bị trước ra sao?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Khi có nhiều bệnh mạn tính: "Các bệnh mạn tính của tôi (ví dụ: suy tim/bệnh phổi mạn tính/đái tháo đường) góp phần vào hội chứng dễ bị tổn thương ở mức độ nào? Bệnh nào cần được kiểm soát trước tiên?"
• Liên quan đến thuốc: "(Tên thuốc) tôi đang dùng có liên quan đến chóng mặt, mệt mỏi hoặc yếu cơ không? Có thuốc thay thế hoặc cách điều chỉnh liều nào không?"

Biến chứng, tiên lượng và dịch tễ học (tóm tắt)

• Biến chứng: Té ngã và gãy xương thường xuyên, biến chứng sau nhập viện và phẫu thuật (nhiễm trùng, suy giảm chức năng, sảng), khuyết tật lâu dài (tăng mức độ phụ thuộc), tăng tỷ lệ tử vong.
• Tiên lượng: Hội chứng dễ bị tổn thương có thể đảo ngược tùy theo mức độ nặng và nguyên nhân; can thiệp đa phương thức sớm (vận động, dinh dưỡng, điều chỉnh thuốc, quản lý bệnh) có thể trì hoãn tiến triển hoặc giúp hồi phục một phần. Tuy nhiên, hội chứng dễ bị tổn thương nặng khó hồi phục và có tiên lượng xấu.
• Dịch tễ học: Tỷ lệ mắc thay đổi đáng kể tùy theo định nghĩa được sử dụng và nhóm tuổi, nhưng ở người cao tuổi trong cộng đồng thường được báo cáo từ vài phần trăm đến vài chục phần trăm (ví dụ: thường trong khoảng 5–15%); ở người cao tuổi và tại các cơ sở chăm sóc dài hạn, tỷ lệ này cao hơn.

(Lưu ý: Chẩn đoán và điều trị thay đổi tùy theo tình trạng của từng cá nhân, vì vậy cần quyết định kế hoạch đánh giá và điều trị chính xác sau khi tham khảo ý kiến bác sĩ phụ trách hoặc bác sĩ chuyên khoa lão khoa.)