Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Gãy xương chày (xương cẳng chân) và xương mác (xương ở phía ngoài bắp chân), làm gián đoạn tính liên tục của các xương cẳng chân.
- Nguyên nhân: Chấn thương trực tiếp hoặc gián tiếp như tai nạn giao thông, chấn thương khi tập thể thao, té ngã (ví dụ: tai nạn khi trượt tuyết).
- Sinh lý bệnh: Sự hình thành các mảnh xương theo đường gãy gây tổn thương mô mềm (bao gồm mạch máu và thần kinh) và chảy máu. Do da phía trước xương chày mỏng, trong một số trường hợp mảnh xương xuyên qua da (gãy xương hở); khi tổn thương mô mềm nghiêm trọng, nguy cơ biến chứng (nhiễm trùng, hội chứng chèn ép khoang/compartment syndrome, không liền xương, v.v.) tăng lên.
- Triệu chứng chính: Đau dữ dội tại vị trí gãy, chảy máu và sưng tại chỗ, biến dạng chân (di lệch), hạn chế vận động và mất chức năng. Trong trường hợp gãy xương hở, có thể nhìn thấy xương nhô ra ngoài da hoặc có vết thương kèm theo.
Phương pháp điều trị
- Sơ cứu ban đầu
- Cố định bằng nẹp tại hiện trường để không cho chân cử động (từ đùi đến mắt cá chân), kiểm tra tuần hoàn máu lặp lại (mạch, màu sắc, cảm giác), kiểm soát đau (thuốc giảm đau), và chuyển đến cơ sở cấp cứu ngay khi cần. Gãy xương hở có nguy cơ nhiễm trùng nên cần được cấp cứu nhanh chóng.
- Kiểm tra tình trạng tiêm phòng uốn ván và tiêm nếu cần.
- Chẩn đoán và chẩn đoán hình ảnh
- Xác định gãy xương bằng X-quang tiêu chuẩn; khi cần, đánh giá tổn thương mặt khớp và gãy phức tạp bằng CT.
- Điều trị không phẫu thuật
- Nắn chỉnh (nắn chỉnh bằng tay), sau đó mang bột hoặc nẹp chức năng. Áp dụng khi mức độ di lệch ít và tình trạng mô mềm tốt.
- Hạn chế chịu trọng lượng và phục hồi chức năng từng bước.
- Điều trị phẫu thuật (phương pháp tiêu chuẩn)
- Gãy xương chày: Đóng đinh nội tủy (cố định bằng đinh nội tủy, intramedullary nailing) là phương pháp điều trị tiêu chuẩn trong nhiều trường hợp. Phương pháp này có lợi cho việc duy trì trục xương dài và sớm vận động trở lại.
- Gãy xương mác: Nắn chỉnh mở và cố định bằng nẹp kim loại (plating), hoặc sử dụng đinh nội tủy khi cần.
- Cố định ngoài (External fixation): Được sử dụng để cố định tạm thời hoặc cố định cuối cùng khi tổn thương mô mềm nghiêm trọng hoặc có gãy xương hở, tổn thương nặng.
- Gãy xương hở: Rửa và làm sạch phẫu thuật khẩn cấp (debridement), cắt lọc, sử dụng kháng sinh và quyết định cố định ngoài hoặc cố định trong.
- Thuốc và phương pháp khác
- Sử dụng kháng sinh thích hợp trong trường hợp gãy xương hở và sau phẫu thuật, kiểm soát đau (thuốc giảm đau, phong bế thần kinh khi cần), dự phòng DVT (huyết khối tĩnh mạch sâu; cân nhắc dùng thuốc chống đông tùy theo mức độ nguy cơ).
- Phục hồi chức năng và quản lý sinh hoạt
- Vận động khớp sớm (theo chỉ định của bác sĩ điều trị), tập đi, phục hồi sức cơ và thăng bằng, không hút thuốc (do làm tăng nguy cơ chậm liền xương).
- Phòng ngừa và quản lý biến chứng
- Nhiễm trùng (đặc biệt trong gãy xương hở), không liền xương·chậm liền xương·liền lệch, hội chứng chèn ép khoang (khi xuất hiện đau cấp tính, sưng và triệu chứng thần kinh-mạch máu, cần giải áp khẩn cấp), tổn thương thần kinh và mạch máu, hoại tử xương·thoái hóa khớp (khi tổn thương lan đến khớp).
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị
- Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông và thuốc chống kết tập tiểu cầu), thông tin dị ứng (đặc biệt dị ứng thuốc, latex, v.v.), tiền sử phẫu thuật và hồ sơ y tế (nếu có thể, mang theo hình ảnh và phim X-quang trước đây), ghi lại thời điểm và tình trạng vết thương (chảy máu, có hở hay không), mức độ đau (thang điểm đau), khả năng đi lại và việc sử dụng dụng cụ hỗ trợ.
- Những điều cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú
- Lịch sử tiêm phòng uốn ván (có tiêm trong 5–10 năm gần đây hay không), tình trạng cảm giác, vận động và lưu lượng máu ở bàn chân/ngón chân (có tím tái, lạnh hoặc tê mất cảm giác hay không), có sốt hoặc dịch tiết từ vết thương hay không (nghi ngờ nhiễm trùng).
- Tài liệu cần cho nhân viên y tế xem khi khám ngoại trú
- Hồ sơ từ phòng cấp cứu/nhân viên y tế cấp cứu, ảnh chụp tại thời điểm sơ cứu (nếu có), tệp hình ảnh X-quang/CT đã chụp trước đây.
- Những mục nên tự ghi lại khi khám ngoại trú
- Ghi lại diễn biến đau theo từng thời điểm, thay đổi về tình trạng sưng và kích thước vết thương, phản ứng sau khi dùng thuốc.
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Phương pháp điều trị nào phù hợp nhất với tình trạng gãy xương này (phẫu thuật hay điều trị bảo tồn)? Vì sao?
- Nếu phẫu thuật, lợi ích dự kiến và nguy cơ (biến chứng) là gì?
- Thời gian lành dự kiến và thời điểm được phép chịu trọng lượng (đi lại) là khi nào?
- Kiểm soát đau như thế nào, cần dùng loại thuốc nào và dùng đến khi nào?
- Dấu hiệu của các biến chứng (nhiễm trùng, không liền xương, hội chứng chèn ép khoang) là gì, và trong trường hợp nào cần đến bệnh viện ngay?
- Kế hoạch phục hồi chức năng (vật lý trị liệu) và thời điểm trở lại công việc·tập luyện như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Gãy xương của tôi nên được điều trị bằng cố định trong (đinh nội tủy hoặc nẹp·vít) sẽ tốt hơn, hay có thể xử lý bằng nắn chỉnh bằng tay rồi bó bột·dùng nẹp? (Đề nghị giải thích về tình trạng di lệch, phân đoạn và tổn thương mặt khớp trên hình ảnh.)
- Tôi nghi ngờ bị gãy xương hở (rách da), có cần rửa và làm sạch phẫu thuật ngay lập tức·sử dụng kháng sinh không? Để phòng ngừa nhiễm trùng, cần thực hiện thêm những biện pháp nào và kế hoạch theo dõi như thế nào?