Tổn thương gân

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

Định nghĩa: Tổn thương gân là tình trạng gân nối cơ với xương bị rách một phần hoặc đứt hoàn toàn. Cần phân biệt với dây chằng.
Nguyên nhân và sinh lý bệnh:

• Đứt do bị cắt trực tiếp (dao, kính, v.v.)
• Rách do cơ co thắt quá mức đột ngột (ví dụ: đứt gân Achilles)
• Gân yếu đi và bị rách do viêm mạn tính (bệnh thấp khớp) hoặc thay đổi thoái hóa
• Tổn thương thoái hóa do chấn thương (bầm dập, chèn ép) và ma sát lặp đi lặp lại
  Triệu chứng chính:
• Ngón tay: khi gân gấp (mặt lòng bàn tay) bị tổn thương, không thể gấp khớp tương ứng; khi gân duỗi (mặt mu tay) bị tổn thương, không thể duỗi ngón
• Bàn chân/gân Achilles: nghe hoặc cảm thấy tiếng “bụp” và cảm giác bị va đập đột ngột, đau gót chân, không thể đứng bằng mũi chân (không thể gấp gan chân)
• Đau tại chỗ, đau khi ấn, sưng, lõm hoặc khiếm khuyết có thể sờ thấy tại vị trí đứt
  Hỗ trợ chẩn đoán: khám lâm sàng (quan sát, sờ nắn), X-ray (kiểm tra gãy xương kèm theo), siêu âm (đánh giá tình trạng gân theo thời gian thực), MRI (đánh giá chi tiết)

Phương pháp điều trị

Điều trị bảo tồn:

• Đối với rách một phần hoặc bệnh nhân ít hoạt động, cố định bằng nẹp, bó bột hoặc nẹp chức năng (đặc biệt đối với gân Achilles: cố định chức năng hoặc bó bột trong 6–8 tuần)
• Kiểm soát đau: NSAIDs, chườm lạnh, nghỉ ngơi
• Phục hồi chức năng: tập vận động khớp và tăng cường cơ bắp từng bước (đặc biệt là tăng tải từ từ để phục hồi sức khỏe gân, tập eccentric)
• Đối với vết thương hở có nguy cơ nhiễm trùng, cần rửa và dẫn lưu ngay, sử dụng kháng sinh thích hợp và phòng ngừa uốn ván

Điều trị phẫu thuật:

• Khuyến nghị khâu và sửa chữa sớm trong trường hợp bị đứt hở, đứt hoàn toàn, ở bệnh nhân có nhu cầu chức năng cao (bệnh nhân trẻ, năng động), hoặc có gãy xương kèm theo hay tổn thương thần kinh-mạch máu
• Sau khi khâu gân gấp ngón tay (mặt gấp), khuyến nghị vận động chủ động và thụ động có giới hạn sớm (theo phác đồ phục hồi chức năng đặc biệt) — việc phòng ngừa dính gân rất quan trọng
• Gân duỗi mỏng và lực khâu yếu, vì vậy thời gian cấm vận động chủ động sau khi khâu sẽ dài hơn
• Đứt gân Achilles: tùy tình trạng và mức độ hoạt động của bệnh nhân, lựa chọn khâu phẫu thuật (đặc biệt ở bệnh nhân năng động) hoặc điều trị bảo tồn chức năng không phẫu thuật (tái khám định kỳ)
• Có nhiều phương pháp được sử dụng, như các kỹ thuật khâu và gia cố, phẫu thuật xâm lấn tối thiểu (qua da), v.v.

Điều trị bổ sung và phương pháp hỗ trợ:

• Vật lý trị liệu (siêu âm, điện trị liệu, kéo giãn, tăng cường cơ), điều trị bằng sóng xung kích, PRP và các phương pháp hỗ trợ khác (bằng chứng còn khác nhau)
• Đối với vết thương nhiễm trùng hoặc nhiễm bẩn, rửa sạch diện rộng, khử trùng và dùng kháng sinh
  Lưu ý (bao gồm tự chăm sóc):
• Trong giai đoạn đầu sau phẫu thuật, cần tuân thủ nghiêm ngặt việc cố định và hạn chế vận động theo hướng dẫn của nhân viên y tế
• Cần kiểm soát tình trạng hút thuốc, tiểu đường và các yếu tố khác vì chúng có thể làm chậm quá trình lành thương
• Tiêm steroid tại chỗ có thể giảm đau trong thời gian ngắn, nhưng cần thận trọng khi sử dụng vì có nguy cơ làm yếu và đứt gân
  Biến chứng:
• Đứt lại, dính gân (đặc biệt là gân gấp ở bàn tay), nhiễm trùng, tổn thương thần kinh-mạch máu, cứng khớp, đau mạn tính và giảm sức mạnh

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo):

• Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu và steroid)
• Tiền sử phẫu thuật, chấn thương trước đây và kết quả các xét nghiệm liên quan (hình ảnh/báo cáo X-ray/MRI/siêu âm gần đây)
• Thời điểm và hoàn cảnh bắt đầu triệu chứng (xảy ra khi nào và đang làm gì), diễn biến triệu chứng (nặng hơn/cải thiện), mức độ đau (khi vận động/khi nghỉ ngơi)
• Ảnh vết thương (nếu là vết thương hở), những hạn chế trong sinh hoạt hằng ngày (khả năng đi lại, làm việc, vận động)
• Dị ứng và tình trạng tiêm phòng uốn ván

Thông tin cốt lõi cần cung cấp cho bác sĩ khi đến khám:

• Thời điểm xuất hiện triệu chứng, các yếu tố làm nặng hoặc giảm triệu chứng, các phương pháp điều trị trước đây (bó bột, vật lý trị liệu, tiêm, v.v.) và đáp ứng
• Nhu cầu vận động và nghề nghiệp (tần suất sử dụng bàn tay trong công việc, mức độ vận động)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tổn thương này có nhất thiết phải phẫu thuật không? Có những lựa chọn điều trị nào?
• Thời gian hồi phục dự kiến và mức độ phục hồi chức năng sẽ như thế nào?
• Nguy cơ biến chứng và đứt lại khi phẫu thuật là bao nhiêu?
• Kế hoạch phục hồi chức năng (vật lý trị liệu) như thế nào, và từ khi nào có thể vận động với mức độ bao nhiêu?
• Các thuốc đang dùng (thuốc chống đông máu, thuốc chống viêm, v.v.) có ảnh hưởng đến việc điều trị không?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Dành cho bệnh nhân bị tổn thương gân gấp ngón tay: “Chức năng gấp của ngón tay này có thể phục hồi hoàn toàn không? Cần phục hồi chức năng như thế nào để giảm dính gân?”
• Dành cho bệnh nhân bị đứt gân Achilles: “Giữa khâu phẫu thuật và cố định chức năng bảo tồn không phẫu thuật, lựa chọn nào được khuyến nghị, tỷ lệ tái phát và thời gian hồi phục của mỗi phương pháp như thế nào?”

(Tham khảo: Quyết định chẩn đoán và điều trị được bác sĩ phụ trách đưa ra dựa trên việc tổng hợp tình trạng cá nhân của bệnh nhân, hình thái tổn thương, tổn thương kèm theo, tuổi và mức độ hoạt động của bệnh nhân, v.v.)